اقتصاد شیراز

داستان لیتیوم ایران با اعلام خبری جنجالی در اوایل سال ۱۴۰۱ آغاز شد. وزارت صنعت، معدن و تجارت از کشف اولین معدن لیتیوم در استان همدان خبر داد و میزان آن را "۸.۵ میلیون تن کانسنگ لیتیوم" اعلام کرد . این خبر اما در مسیر انتشار دستخوش تحریف شد و برخی رسانه‌ها آن را به اشتباه "۸.۵ میلیون تن لیتیوم خالص" تفسیر کردند که می‌توانست ایران را به دارنده یکی از بزرگترین ذخایر این فلز در جهان تبدیل کند .

برای درک صحیح این موضوع، باید به تمایز اساسی بین "کانسنگ" و "فلز خالص" توجه کرد. کانسنگ، سنگی است که حاوی فلز با ارزش است، اما درصد خلوص آن بسیار پایین است. بر اساس اعلام مسئولان فنی، عیار لیتیوم در این کانسنگ‌ها حدود ۶۰ تا ۷۰ گرم در تن (ppm) برآورد شده است . با یک محاسبه ساده، ۸.۵ میلیون تن کانسنگ با این عیار، تنها حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ تن لیتیوم خالص به دست می‌دهد . به این ترتیب، ادعای مطرح‌شده مبنی بر مالکیت ۲۰ درصد از ذخایر لیتیوم جهان توسط ایران، یک اشتباه محاسباتی و رسانه‌ای بوده است .

خلاصه وضعیت ذخایر لیتیوم کشف‌شده در ایران:

• کانسنگ کشف‌شده: ۸.۵ میلیون تن

• عیار متوسط: ۶۰-۷۰ گرم در تن (ppm)

• لیتیوم خالص قابل استحصال (برآورد اولیه): حدود ۵۰۰-۶۰۰ تن

• منبع: استان همدان (نوع رسوبی رسی)

انواع ذخایر لیتیوم و جایگاه ایران

ذخایر لیتیوم در جهان به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند که هر کدام فناوری و هزینه استخراج متفاوتی دارند :

• ذخایر پگماتیتی (سنگی): با عیار اقتصادی حدود ۱.۵ درصد (۱۵۰۰۰ ppm)، اصلی‌ترین منبع تولید جهانی.

• ذخایر شورابه‌ای (آب‌نمک‌ها): با عیار اقتصادی حدود ۴۵۰ گرم در تن (ppm).

• ذخایر رسوبی (رسی): با عیار اقتصادی بالقوه حدود ۳۰۰۰ گرم در تن (ppm) که استخراج از آنها هنوز در مراحل تحقیق و توسعه بوده و در حال حاضر مقرون به صرفه نیست .

ذخایر کشف‌شده در ایران، به ویژه در منطقه همدان، از نوع رسوبی رسی هستند . این نکته بسیار مهمی است، زیرا عیار این ذخایر (حدود ۷۰ ppm) صدها برابر کمتر از حداقل عیار اقتصادی برای استخراج از ذخایر رسی در جهان است . به عبارت دیگر، با فناوری‌های موجود، استخراج لیتیوم از این معادن نه تنها سودآور نیست، بلکه از نظر فنی نیز با چالش‌های جدی مواجه است.

البته نباید از پتانسیل دیگر مناطق ایران غافل شد. گزارش‌های رسمی حاکی از آن است که شورابه‌های نمکی در استان‌های قم، سمنان و خراسان جنوبی نیز حاوی لیتیوم هستند. به عنوان مثال، غلظت لیتیوم در دریاچه نمک قم تا ۸۱.۴ گرم در تن (ppm) ثبت شده است . اگرچه این غلظت‌ها نیز کمتر از عیار اقتصادی شورابه‌ها در آمریکای جنوبی است، اما وجود زیرساخت‌هایی مانند مجتمع پتاس خور و تابش مناسب خورشید برای روش‌های تبخیری، می‌تواند در آینده این منابع را به گزینه‌های جذاب‌تری تبدیل کند .

موانع و چالش‌های پیش روی صنعت لیتیوم ایران

پس از روشن شدن ابعاد واقعی ذخایر، مهم‌ترین پرسش این است که ایران برای بهره‌برداری از این منابع با چه موانعی روبروست؟

۱. چالش فرآوری و تکنولوژی: اصلی‌ترین مانع، نبود دانش فنی و فناوری پیشرفته برای فرآوری این ماده معدنی است. مدیران سابق بخش اکتشاف سازمان زمین‌شناسی تأکید کرده‌اند که دستیابی به تکنولوژی فرآوری لیتیوم که در انحصار تعداد محدودی از کشورهاست، در شرایط تحریم مهم‌ترین چالش پیش رو خواهد بود .

۲. محدودیت‌های زیست‌محیطی: استخراج لیتیوم، به ویژه از شورابه‌ها و ذخایر رسی، به مقادیر بسیار زیادی آب نیاز دارد. برای کشوری که با بحران کم‌آبی مواجه است، این موضوع می‌تواند به یک تهدید جدی زیست‌محیطی تبدیل شود و پیامدهای منفی برای زمین‌های کشاورزی و منابع آب زیرزمینی به همراه داشته باشد .

۳. ریسک سرمایه‌گذاری و نوسانات بازار: صنعت لیتیوم با وجود آینده روشن، بازاری نسبتاً کوچک و نابالغ دارد که مستعد نوسانات شدید قیمتی است . دوره طولانی بازگشت سرمایه در پروژه‌های معدنی (از اکتشاف تا تولید) و عدم قطعیت‌های ناشی از تحریم‌ها، ریسک سرمایه‌گذاری در این بخش را افزایش داده است .

تأثیرات بالقوه بر اقتصاد ایران و جهان

با وجود چالش‌های متعدد، نمی‌توان از اهمیت استراتژیک لیتیوم چشم‌پوشی کرد و کشف آن در ایران، از دو منظر قابل بررسی است.

تأثیر بر اقتصاد ایران

در کوتاه‌مدت و میان‌مدت، تأثیر لیتیوم بر اقتصاد ایران قطعاً در حد و اندازه‌های نفت نخواهد بود . حجم ذخایر قطعی و اقتصادی بسیار محدودتر از آن است که بتواند جایگزین درآمدهای نفتی شود . با این حال، در بلندمدت و در صورت رفع تحریم‌ها، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و دستیابی به فناوری فرآوری، لیتیوم می‌تواند به یکی از اقلام صادراتی غیرنفتی و ارزشمند کشور تبدیل شود .

تأثیر بر اقتصاد جهان و ژئوپلیتیک

اهمیت واقعی لیتیوم ایران شاید بیش از آنکه اقتصادی باشد، ژئوپلیتیک است. جهان در آستانه یک تحول بزرگ در حوزه انرژی قرار دارد و پیش‌بینی می‌شود تقاضای جهانی لیتیوم تا سال ۲۰۳۰ به ۲.۴ میلیون تن برسد . در این میان، چین به عنوان بزرگترین مصرف‌کننده و فرآورنده لیتیوم در جهان، به دنبال تنوع‌بخشی به منابع تأمین خود و کاهش وابستگی به استرالیا است .

از این منظر، ذخایر لیتیوم ایران (حتی با عیار پایین) می‌تواند به یک "برگ برنده" در روابط استراتژیک ایران و چین تبدیل شود . همکاری فنی و مالی چین برای توسعه معادن لیتیوم ایران، می‌تواند ضمن کمک به رفع نیازهای فنی ایران، امنیت زنجیره تأمین چین را نیز افزایش دهد. این موضوع می‌تواند جایگاه ایران را در معادلات قدرت جهانی، فراتر از صرفاً یک صادرکننده انرژی، ارتقا بخشد .

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

کشف لیتیوم در ایران را باید با واقع‌بینی و دور از هیاهوی رسانه‌ای تحلیل کرد. شواهد فنی و زمین‌شناسی نشان می‌دهد که ایران در حال حاضر به ذخایر عظیم و اقتصادی این فلز استراتژیک دست نیافته است . با این حال، این کشف را می‌توان یک گام مثبت در راستای شناسایی پتانسیل‌های معدنی کشور ارزیابی کرد.

نتیجه‌گیری
لیتیوم ایران در شرایط کنونی، نه "ناجی اقتصاد" است و نه یک "شوخی رسانه‌ای" صرف. این یک فرصت بالقوه اما پرمخاطره است که تحقق آن مستلزم برنامه‌ریزی بلندمدت، رفع تحریم‌ها، جذب سرمایه و فناوری خارجی (به ویژه از چین)، و مدیریت هوشمندانه چالش‌های زیست‌محیطی است. مسیر تبدیل این ذخایر به یک منبع درآمد پایدار و یک عامل قدرت ژئوپلیتیک، راهی طولانی و پرپیچ‌وخم است که تازه در ابتدای آن قرار داریم.