اقتصاد شیراز

۱. مقدمه

بازار ارز و طلا، شریان‌های حیاتی اقتصاد جهانی و نیز اقتصادهای در حال توسعه مانند ایران هستند. نوسانات در این بازارها، که اغلب تحت تأثیر عوامل سیاسی، اقتصادی و روانی قرار می‌گیرند، می‌توانند اثرات عمیق و گسترده‌ای بر متغیرهای کلان اقتصادی چون تورم، رشد، اشتغال و ثبات مالی بگذارند. در اقتصاد ایران، این نوسانات با توجه به ساختار اقتصادی خاص، وابستگی به درآمدهای نفتی و تحریم‌ها، از حساسیت مضاعفی برخوردار است. از سوی دیگر، در اقتصاد جهانی، طلا به‌عنوان یک دارایی امن و دلار آمریکا به‌عنوان ارز مرجع، نقش تعیین‌کننده‌ای در جهت‌دهی به جریان سرمایه و تجارت دارند. این مقاله با نگاهی تحلیلی، ابعاد مختلف این اثرات را واکاوی می‌کند.

۲. رابطه بین نرخ ارز و قیمت طلا

رابطه بین نرخ ارز و قیمت طلا در اقتصاد ایران و در سطح جهانی از الگوهای متفاوتی پیروی می‌کند.

• در اقتصاد ایران: رابطه‌ای قوی و مثبت بین نرخ ارز (به ویژه دلار آزاد) و قیمت طلا وجود دارد. به‌گونه‌ای که با افزایش نرخ ارز، قیمت طلا نیز به‌سرعت افزایش می‌یابد. این همبستگی بالا ناشی از وابستگی بازار طلای داخلی به واردات و نیز نقش طلا به‌عنوان یک ذخیره ارزش در برابر کاهش ارزش پول ملی است.

• در سطح جهانی: رابطه کلی بین شاخص دلار آمریکا و قیمت طلا معمولاً معکوس است. زمانی که ارزش دلار در برابر سایر ارزها کاهش می‌یابد، قیمت طلا (که بر حسب دلار قیمت‌گذاری می‌شود) تمایل به افزایش دارد و بالعکس. این رابطه تحت تأثیر عوامل دیگری مانند نرخ بهره واقعی، تورم جهانی و رویدادهای ژئوپلیتیک نیز قرار می‌گیرد.

۳. اثرات تغییرات بازار ارز و طلا بر اقتصاد ایران

نوسانات در بازار ارز و طلا، اقتصاد ایران را از کانال‌های متعددی تحت تأثیر قرار می‌دهد.

۳.۱. تشدید تورم و فشار بر قدرت خرید

افزایش نرخ ارز، مستقیماً بر هزینه واردات کالاها و مواد اولیه تأثیر گذاشته و از طریق مکانیسم «عبور نرخ ارز به تورم»، سطح عمومی قیمت‌ها را بالا می‌برد. این پدیده، قدرت خرید خانوارها را به‌ویژه برای اقشار متوسط و کم‌درآمد کاهش داده و منجر به تشدید نابرابری‌های اجتماعی می‌شود. قیمت ارز هم‌زمان هم محرک تورم است و هم بازتاب‌دهنده آن.

۳.۲. فشار بر تراز پرداختها و خروج ارز

افزایش تقاضا برای طلا به‌عنوان دارایی امن در دوران بی‌ثباتی اقتصادی، می‌تواند به خروج گسترده ارز از کشور منجر شود. بر اساس گزارش‌ها، ایران در ۹ ماهه نخست سال ۲۰۲۵ با تقاضای ۵۸ تن طلا، به‌عنوان پنجمین واردکننده بزرگ طلا در جهان شناخته شده است. این حجم از واردات، فشار قابل توجهی بر ذخایر ارزی کشور وارد می‌آورد.

۳.۳. بی‌ثباتی بازارهای مالی و سرریز به سایر بخش‌ها

نوسانات شدید در بازار ارز و طلا، به سایر بازارهای مالی مانند بورس و مسکن سرریز می‌شود. این نوسانات، برنامه‌ریزی بلندمدت برای سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان را دشوار کرده و انگیزه سفته‌بازی را به جای فعالیت‌های مولد اقتصادی تقویت می‌کند.

۳.۴. کاهش اعتماد به پول ملی و دلاریزه شدن اقتصاد

رشد بی‌سابقه خرید طلا توسط خانوارها و بنگاه‌ها، نشانه‌ای فراتر از نوسانات بازار است و زنگ هشداری برای کاهش اعتماد به پول ملی (ریال) محسوب می‌شود. این روند می‌تواند به دامنه «دلاریزه شدن» اقتصاد دامن زده و اثر بخشی سیاست‌های پولی بانک مرکزی را تضعیف کند.

۴. اثرات تغییرات بازار ارز و طلا بر اقتصاد جهانی

تغییرات در بازارهای ارز و طلا، اثرات سیستماتیک و گسترده‌ای بر اقتصاد جهانی دارد.

۴.۱. طلا به‌عنوان شاخص اطمینان و بی‌ثباتی ژئوپلیتیک

صعود قیمت طلا به رکوردهای جدید، اغلب نشان‌دهنده افزایش نااطمینانی‌های اقتصادی و ژئوپلیتیک در سطح جهانی است. تحلیلگران با توجه به تشدید این نااطمینانی‌ها، پیش‌بینی‌های خود برای قیمت طلا در سال ۲۰۲۶ را افزایش داده‌اند. بانک‌های مرکزی کشورهای مختلف نیز در سال‌های اخیر، خرید طلا را به‌عنوان راهی برای متنوع‌سازی ذخایر ارزی و کاهش وابستگی به دلار افزایش داده‌اند.

۴.۲. تأثیر نوسانات ارزهای اصلی بر تجارت و رشد جهانی

نوسانات در ارزش دلار آمریکا، یورو و ین بر رقابت پذیری تجاری کشورها تأثیر می‌گذارد. برای مثال، کاهش ارزش دلار در سال ۲۰۲۵، می‌تواند به صادرات ایالات متحده آسیب زده و به نفع صادرکنندگان اروپایی و آسیایی باشد. این تغییرات، مسیر رشد اقتصادی کشورها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. صندوق بین‌المللی پول، رشد اقتصاد جهانی را برای سال ۲۰۲۶ حدود ۳.۳ درصد پیش‌بینی کرده است， اما هشدار داده که نوسانات ارزی می‌تواند این چشم‌انداز را تهدید کند.

۴.۳. انتقال سیاست‌های پولی و هماهنگی جهانی

تصمیمات بانک مرکزی آمریکا (فدرال رزرو) درباره نرخ بهره، تأثیر مستقیمی بر ارزش دلار و متعاقباً بر قیمت طلا و جریان سرمایه بین‌المللی دارد. انتظار برای کاهش نرخ بهره فدرال رزرو در سال ۲۰۲۶، یکی از عوامل اصلی پشتیبانی از قیمت طلا عنوان شده است. این امر نیاز به هماهنگی و توجه سیاست‌گذاران در سایر کشورها برای مدیریت اثرات سرریز را ضروری می‌سازد.

۵. تحلیل تعامل و انتقال شوک

شوک‌های وارد بر بازار ارز و طلا می‌تواند بین اقتصاد ایران و اقتصاد جهانی تشدید شود. برای نمونه، تشدید تحریم‌ها علیه ایران (یک شوک سیاسی جهانی) باعث افزایش نرخ ارز در ایران می‌شود. این افزایش، قیمت طلای داخلی را بالا برده و تقاضا برای واردات طلا را افزایش می‌دهد. این تقاضای اضافی می‌تواند بر قیمت طلای جهانی نیز تأثیر محدودی بگذارد. از طرف دیگر، کاهش ارزش دلار در سطح جهانی (یک شوک مالی) می‌تواند با افزایش قیمت طلای جهانی، از طریق کانال انتظارات تورمی و افزایش تقاضا برای دارایی امن، بر بازار داخلی ایران نیز فشار مضاعف وارد کند. این درهم‌تنیدگی، مدیریت این بازارها را پیچیده‌تر می‌سازد.

۶. راهکارهای مدیریت ریسک

مدیریت اثرات نوسانات ارز و طلا نیازمند ترکیبی از سیاست‌های داخلی و نگاهی به تحولات جهانی است.

۶.۱. برای اقتصاد ایران

• شفاف‌سازی و ثبات در سیاست‌گذاری ارزی: کاهش شکاف بین نرخ ارز رسمی و آزاد، و حرکت به سمت یک نرخ شناور مدیریت‌شده می‌تواند از فشارهای انباشته و سفته‌بازی بکاهد.

• کنترل نقدینگی و انضباط مالی: مهار رشد نقدینگی که محرک اصلی تورم و فرار به سمت دارایی‌هایی مانند طلاست، ضروری است.

• تنوع‌بخشی به ذخایر ارزی و مدیریت واردات طلا: افزایش سهم سایر ارزها و طلا در ذخایر بانک مرکزی و نظارت بر حجم واردات طلا می‌تواند از خروج بی‌رویه ارز جلوگیری کند.

• تقویت بازارهای مالی داخلی: توسعه ابزارهای مالی جایگزین و جذاب برای پس‌انداز مردم، می‌تواند از فشار تقاضا بر بازار طلا بکاهد.

۶.۲. در سطح جهانی

• هماهنگی سیاست‌های پولی بین کشورهای بزرگ: کاهش همزمان نرخ بهره توسط بانک‌های مرکزی بزرگ می‌تواند از نوسانات شدید جریان سرمایه و ارزش ارزها بکاهد.

• افزایش شفافیت و نظارت بر بازارهای کالایی: نظارت بر معاملات طلا و جلوگیری از دستکاری در قیمت‌ها می‌تواند به ثبات این بازار کمک کند.

• تقویت شبکه ایمنی مالی جهانی: تقویت سازوکارهای وام‌دهی صندوق بین‌المللی پول به کشورهای در حال توسعه برای مقابله با شوک‌های ارزی، می‌تواند از گسترش بحران‌ها جلوگیری کند.

۷. نتیجه‌گیری

بازار ارز و طلا، حلقه‌ای واسط و قدرتمند بین تحولات داخلی و جهانی هستند. برای اقتصاد ایران، نوسانات این بازارها تهدیدی جدی برای ثبات قیمت‌ها، تعادل خارجی و اعتماد عمومی به نظام اقتصادی است. برای اقتصاد جهانی، این نوسانات نشان‌دهنده عمق عدم اطمینان‌ها و عاملی برای ایجاد بی‌ثباتی در تجارت و مالی بین‌الملل است. تحلیل حاضر نشان می‌دهد که مدیریت موفق این چالش‌ها، نه تنها مستلزم اصلاحات ساختاری در داخل (به‌ویژه در حوزه سیاست‌گذاری پولی و ارزی) است، بلکه درک صحیح از تعاملات پیچیده جهانی و هماهنگی با نهادهای بین‌المللی را نیز می‌طلبد. در شرایط کنونی، طلا کماکان به‌عنوان یک دارایی امن کلیدی در سبد دارایی‌های جهانی و خانوارهای ایرانی باقی خواهد ماند و پیش‌بینی می‌شود قیمت آن تحت تأثیر عوامل کلان جهانی در سال ۲۰۲۶ به سطوح بالاتری نیز صعود کند. بنابراین، رویکردی فعال، هوشمند و پیش‌گیرانه برای سیاست‌گذاری در این عرصه حیاتی است.