اقتصاد شیراز

فشارهای اقتصادی و طرح «نرخ سوم»

دولت با چند چالش بزرگ در حوزه سوخت مواجه است که ضرورت بازنگری در سیاست‌ها را ایجاد کرده است:

• هزینه سنگین واردات: دولت سالانه حدود ۶ میلیارد دلار برای واردات بنزین هزینه می‌کند. این در حالی است که قیمت تمام‌شده هر لیتر بنزین برای دولت بین ۳۰,۰۰۰ تا ۷۰,۰۰۰ تومان برآورد می‌شود، اما با قیمت بسیار پایین‌تری به فروش می‌رسد.

• مصرف بالا و قاچاق: مصرف روزانه بنزین در کشور بین ۱۳۴ تا ۱۴۲ میلیون لیتر است، در حالی که تولید داخلی حدود ۱۱۰ تا ۱۲۰ میلیون لیتر است. این شکاف با واردات پرخرج پر می‌شود. از سوی دیگر، اختلاف قیمت زیاد بین ایران و کشورهای همسایه، انگیزه قاچاق میلیون‌ها لیتر سوخت را فراهم می‌کند.

• طرح نرخ سوم: به عنوان یک راه‌حل، طرح سه‌نرخی شدن بنزین مطرح شده است. بر این اساس، سهمیه اول و دوم بدون تغییر می‌ماند، اما مصرف بیش از آن با قیمت جدیدی که حدود ۵,۰۰۰ تا ۸,۵۰۰ تومان پیش‌بینی شده، محاسبه خواهد شد. هدف اصلی از این طرح، کاهش قاچاق و کنترل مصرف است، نه تحت تأثیر قرار دادن مستقیم معیشت قشرهایی که در سقف سهمیه خود مصرف می‌کنند.

اثرات تورمی افزایش قیمت بنزین

هرگونه تغییر در قیمت بنزین، به دلیل نقش محوری آن در زنجیره تولید و توزیع، تأثیر مستقیمی بر تورم کل کشور دارد:

• برآورد رسمی تورم: بر اساس مدل تورمی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، هر ۱۰ درصد افزایش در قیمت بنزین، به طور متوسط ۱.۵۴ درصد به نرخ تورم کل کشور اضافه می‌کند. این رقم شامل اثرات مستقیم (مانند افزایش هزینه حمل‌ونقل) و غیرمستقیم است.

• تجربه تاریخی: در پی افزایش قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸، این سیاست به طور رسمی حدود ۵.۲ درصد به تورم دامن زد. در آن مقطع، تورم ماهانه بخش حمل‌ونقل به ۱۱۰ درصد رسید و بسیاری از کالاهای مصرفی افزایش قیمت‌های چندبرابری را تجربه کردند.

سناریوهای محتمل و ملاحظات اجتماعی

به نظر می‌رسد دولت از یک شوک قیمتی یکباره پرهیز دارد و به دنبال اجرای سیاست‌های تدریجی و پلکانی است:

• اجرای تدریجی: احتمالاً افزایش قیمت در چارچوب بودجه سال ۱۴۰۵ و به صورت گام‌به‌گام اجرا خواهد شد تا از شوک بزرگ به اقتصاد خانوارها جلوگیری شود.

• بسته‌های حمایتی: گفته می‌شود همراه با این اصلاحات، طرح جدید کالابرگ با هدف ثابت نگه داشتن قیمت کالاهای اساسی برای خانوارهای نیازمند در دست اجراست.

• توسعه جایگزین‌ها: دولت به طور همزمان بر توسعه زیرساخت‌های سوخت‌های جایگزین مانند سی‌ان‌جی (CNG) و کاهش تعرفه واردات خودروهای کم‌مصرف و برقی تمرکز کرده است تا وابستگی به بنزین در بلندمدت کاهش یابد.

جمع‌بندی

وضعیت کنونی قیمت بنزین در ایران در یک دوراهی پیچیده قرار دارد: از یک سو، تداوم سیستم یارانه‌ای فعلی فشار غیرقابل تحملی بر بودجه دولت و منابع ارزی کشور وارد می‌کند و به قاچاق و مصرف بی‌رویه دامن می‌زند. از سوی دیگر، هرگونه اصلاح قیمت، با توجه به سهم بالای هزینه حمل‌ونقل در قیمت تمام‌شده کالاها، موجی از تورم را به همراه خواهد داشت که اولین و اصلی‌ترین قربانیان آن، دهک‌های کم‌درآمد جامعه هستند. موفقیت در این مسیر، مستلزم تدبیری است که بین این دو فشار تعادل برقرار کند و با اجرای تدریجی، همراه با بسته‌های حمایتی واقعی و توسعه زیرساخت‌های جایگزین، کمترین هزینه را به مردم تحمیل نماید.