اقتصاد شیراز

1. مقدمه: هند به عنوان یک بازیگر در حال ظهور در مناسبات جهانی

تغییر نقش هند از یک کشور غیرمتعهد در دوران جنگ سرد به یک قدرت نوظهور جهانی، تعریف جدیدی از روابط بین‌الملل ارائه کرده است. موفقیت اقتصادی هند پس از اصلاحات دهه ۱۹۹۰ مبتنی بر ادغام هوشمندانه در اقتصاد جهانی بود، نه خودکفایی مطلق. این کشور با تمرکز بر مزیت نسبی خود در بخش خدمات و فناوری اطلاعات، به یکی از پررشدترین اقتصادهای جهان تبدیل شد. این مدل موفقیت اقتصادی، در تضاد مستقیم با مدل اقتصاد مقاومتی ایران قرار دارد که عمدتاً بر تولید داخلی و کاهش وابستگی به جهان خارج تأکید می‌کند. امروزه هند با در دست داشتن پنجمین اقتصاد بزرگ جهان، در پی گسترش نفوذ اقتصادی و راهبردی خود است که از جمله مظاهر آن تعمیق روابط با آمریکا و اسرائیل است.

2. ریشه‌ها و ابعاد گسترش روابط هند با آمریکا و اسرائیل

2.1. هند و آمریکا: از ائتلاف تا شراکت راهبردی

• پس از جنگ سرد: با فروپاشی شوروی، هند روابط نزدیک‌تری را با آمریکا آغاز کرد.

• منافع اقتصادی متقابل: آمریکا بزرگترین بازار صادراتی هند است و به دنبال حضور در بازار عظیم مصرف و نیروی کار ارزان این کشور است. اخیراً توافق تجاری جدیدی بین دو کشور حاصل شده که تعرفه‌های کالاهای هندی را کاهش می‌دهد و می‌تواند رشد اقتصادی هند را تا ۰.۳٪ افزایش دهد.

• همکاری هسته‌ای و امنیتی: علیرغم چالش‌های حقوقی، همکاری‌های هسته‌ای غیرنظامی و نظامی بین دو کشور گسترش یافته است.

• موازنه‌سازی در برابر چین: آمریکا با نزدیکی به هند، در پی ایجاد وزنه‌ای در برابر نفوذ فزاینده چین در آسیاست.

2.2. هند و اسرائیل: شراکتی فراتر از دفاع

روابط هند و اسرائیل که در دهه ۱۹۹۰ به طور رسمی آغاز شد، امروزه به یک همکاری چندجانبه در حوزه‌های دفاعی، امنیت سایبری، کشاورزی پیشرفته و فناوری تبدیل شده است. این رابطه در تضاد آشکار با مواضع جمهوری اسلامی ایران نسبت به اسرائیل قرار دارد. البته هند بر حفظ روابط جداگانه و مبتنی بر منافع ملی با هر کشور (از جمله ایران و اسرائیل) تأکید دارد.

3. تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم بر اقتصاد ایران

این روابط سه‌جانبه، اقتصاد ایران را از چند مسیر کلیدی تحت تأثیر قرار می‌دهد:

3.1. حوزه انرژی: کاهش شدید خرید نفت ایران توسط هند

• سقوط از جایگاه سوم به تأمین‌کننده ناچیز: در سال‌های ۲۰۰۸-۲۰۰۹، ایران سومین تأمین‌کننده بزرگ نفت هند با حدود ۱۶.۵٪ از واردات نفت خام این کشور بود. با تشدید تحریم‌های آمریکا، هند واردات نفت از ایران را به شدت کاهش داد. فشارهای آمریکا (از جمله تهدید به تحریم شرکت‌های هندی) نقش اصلی را در این تصمیم داشت.

• جایگزینی روسیه و سایر منابع: هند خلا نفت ایران را با افزایش واردات از روسیه و کشورهای عربی پر کرده است. اخیراً هند حتی توافق کرده است تا واردات نفت از روسیه را نیز کاهش دهد تا از تعرفه‌های تنبیهی آمریکا اجتناب کند.

3.2. کریدورهای ترانزیتی و پروژه چابهار: یک نقطه روشن در همکاری

علیرغم فشارها، کریدور بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) و بندر چابهار کماکان ستون اصلی همکاری اقتصادی هند و ایران باقی مانده‌اند. هند به تازگی قراردادی ۱۰ ساله برای توسعه بندر چابهار امضا کرده است. این پروژه دسترسی هند به افغانستان و آسیای مرکزی را بدون وابستگی به پاکستان فراهم می‌کند و برای ایران نیز منبع درآمد و اهرم ژئوپلیتیک است.

جدول: تحلیل اثرات چندگانه روابط هند-آمریکا-اسرائیل بر اقتصاد ایران

3.3. ریسک تشدید تنش‌ها و افزایش هزینه تجارت

• تنگه هرمز: در صورت تشدید درگیری بین ایران و اسرائیل/آمریکا، تهدید به بستن تنگه هرمز می‌تواند قیمت نفت را به شدت افزایش دهد. هند به عنوان یکی از بزرگترین واردکنندگان نفت، به شدت نسبت به امنیت این آبراه حساس است.

• افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل: ناامنی در منطقه باعث افزایش هزینه بیمه کشتی‌ها و طولانی‌تر شدن مسیرهای تجاری می‌شود که به طور غیرمستقیم هزینه صادرات غیرنفتی ایران را نیز افزایش می‌دهد.

• تضعیف ثبات منطقه‌ای: هند به ثبات ایران به عنوان وزنه تعادل در برابر پاکستان و یک بازیگر قابل پیش‌بینی در منطقه می‌نگرد. بی‌ثباتی در ایران می‌تواند فضای امنیتی کل منطقه را مختل کرده و منافع هند را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

4. چشم‌انداز آینده و راهبردهای پیش روی ایران

4.1. سناریوهای محتمل برای آینده روابط

• سناریو غالب: همکاری گزینشی و مبتنی بر منافع خاص: به احتمال زیاد هند به راهبرد فعلی خود ادامه می‌دهد: همکاری عمیق با آمریکا و اسرائیل در اکثر حوزه‌ها، در کنار حفظ همکاری محدود اما حیاتی با ایران در پروژه‌هایی مانند چابهار. این رویکرد با فلسفه «حساب‌های جداگانه» در سیاست خارجی هند همخوانی دارد.

• تأثیر تحولات داخلی ایران: بی‌ثباتی داخلی در ایران می‌تواند محاسبات هند را تغییر دهد. هند دولت فعلی ایران را به عنوان یک بازیگر قابل پیش‌بینی در مقابل پاکستان می‌داند. هرگونه تغییر عمده می‌تواند این معادله را برهم زند.

4.2. راهبردهای ممکن برای اقتصاد ایران

برای کاهش اثرات منفی و بهره‌گیری از فرصت‌های باقی‌مانده، ایران می‌تواند بر موارد زیر تمرکز کند:

• تعمیق همکاری با هند در کریدورهای ترانزیتی به عنوان یک اولویت راهبردی غیرقابل مذاکره.

• تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی و کاهش وابستگی به روابط دوجانبه خاص، با تأکید بر تقویت همکاری با چین و قدرت‌های اوراسیایی.

• افزایش جذابیت اقتصادی داخلی از طریق بهبود فضای کسب‌وکار و شفافیت، تا حتی در شرایط تحریم، انگیزه لازم برای ادامه همکاری‌های اقتصادی توسط کشورهایی مانند هند وجود داشته باشد.

5. نتیجه‌گیری

روابط رو به رشد هند با آمریکا و اسرائیل بدون شک فضای مانور اقتصادی ایران را تنگ‌تر کرده و وابستگی آن به بازارهای سنتی (مانند چین) را افزایش داده است. مهم‌ترین تأثیر مستقیم، حذف عملی ایران از سبد انرژی هند تحت فشار آمریکا بوده است. با این حال، این به معنای قطع کامل روابط نیست. منافع ملی پایدار هند در دسترسی به آسیای مرکزی و حفظ موازنه در برابر پاکستان، باعث شده پروژه‌های راهبردی مانند چابهار کماکان زنده بمانند.

اقتصاد ایران در آینده نزدیک شاهد یک رابطه اقتصادی دوگانه با هند خواهد بود: همکاری محدود در حوزه‌های راهبردی خاص در کنان رقابت و فاصله‌گیری در عرصه انرژی و فناوری‌های پیشرفته. موفقیت ایران در این معادله جدید، به توانایی آن در ارائه ارزش‌های اقتصادی غیرقابل جایگزین (مانند موقعیت ترانزیتی) و همچنین مدیریت هوشمندانه روابط با سایر بازیگران جهانی برای ایجاد موازنه بستگی خواهد داشت.