دکترای اقتصاد و مدیریت
محقق و مدرس دانشگاه
مقدمه
چهارم دیماه ۱۴۰۴، لایحه بودجه ۱۴۰۵ از سوی دولت چهاردهم به مجلس شورای اسلامی تقدیم شد. مهمترین ویژگی این لایحه، حذف تدریجی ارز ترجیحی ۲۸.۵۰۰ تومانی برای کالاهای اساسی و جایگزینی آن با یارانه ریالی در قالب کالابرگ الکترونیکی بود . این تصمیم اگرچه با هدف کاهش رانت، شفافسازی بودجه و تکنرخی کردن ارز اتخاذ شد، اما در عمل موجی از افزایش قیمتها را در بازار کالاهای اساسی به دنبال داشت.
مسئله اصلی پژوهش پیشرو، واکاوی پیامدهای تورمی این سیاست در بازه دو ماهه پس از اجرا (دی و بهمن ۱۴۰۴) است. پرسش محوری آن است که آمارهای رسمی دوماه پس از حذف ارز ترجیحی چه تصویری از وضعیت تورم، بهویژه در حوزه خوراکیها و معیشت خانوار، ترسیم میکنند؟ فرضیه مقاله آن است که شوک ارزی اخیر، موج جدیدی از تورم را ایجاد کرده که شدت آن در بخش مواد غذایی و برای اقشار کمدرآمد بیش از سایر گروهها بوده است.
اهمیت این پژوهش از آن روست که ایران ظرف چهار سال گذشته دو تجربه بزرگ حذف ارز ترجیحی (سال ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴) را پشت سر گذاشته و بررسی تطبیقی نتایج این دو سیاست میتواند درسهای مهمی برای سیاستگذاریهای آتی داشته باشد.
روششناسی
این پژوهش از نوع تحلیلی-توصیفی و مبتنی بر آمارهای رسمی منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران است. بازه زمانی مورد مطالعه، دو ماه دی و بهمن ۱۴۰۴ (بهعنوان اولین ماههای پس از اجرای سیاست حذف ارز ترجیحی) و مقایسه آن با ماههای پیشین است. شاخصهای مورد بررسی شامل تورم نقطهبهنقطه، تورم ماهانه، تورم سالانه و تورم گروههای اصلی کالایی بهویژه خوراکیها و آشامیدنیهاست. همچنین برای درک بهتر اثرات رفاهی، از آمار هزینه خانوار و تحلیلهای کارشناسی موجود استفاده شده است.
یافتهها
۱. جهش تورم نقطهبهنقطه به کانال ۶۸ درصد
آخرین گزارش مرکز آمار ایران که در اسفندماه ۱۴۰۴ منتشر شد، حاکی از رسیدن نرخ تورم نقطهبهنقطه در بهمنماه به ۶۸.۱ درصد است . این رقم در مقایسه با دیماه همان سال (۶۰ درصد) افزایش ۸.۱ واحد درصدی را نشان میدهد . تورم نقطهبهنقطه به معنای تفاوت سطح قیمتها نسبت به ماه مشابه سال قبل است و رشد سریع آن در بهمنماه، نشاندهنده تخلیه سریع شوک ارزی در اقتصاد ایران است.
نکته قابل تأمل آنکه تورم نقطهبهنقطه گروه "خوراکیها و آشامیدنیها" با رسیدن به رقم ۱۰۵.۵ درصد، برای نخستین بار در سالهای اخیر سهرقمی شد . این بدان معناست که خانوارهای ایرانی در بهمنماه ۱۴۰۴ نسبت به بهمن ۱۴۰۳ بهطور متوسط بیش از دو برابر برای خرید مواد غذایی هزینه کردهاند.
۲. تورم ماهانه؛ بالاترین سطح از خرداد ۱۴۰۱
تورم ماهانه بهمنماه ۱۴۰۴ معادل ۹.۴ درصد ثبت شد که پس از تورم ماهانه ۱۲ درصدی خرداد ۱۴۰۱ (مقارن با حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی در دولت سیزدهم)، بالاترین رقم محسوب میشود . این نرخ برای گروه خوراکیها ۱۵.۵ درصد و برای گروه غیرخوراکیها و خدمات ۵.۵ درصد بوده است.
تورم ماهانه دیماه نیز ۷.۹ درصد اعلام شد که خود بالاترین تورم ماهانه در دو تا سه سال اخیر تا آن مقطع بود . بنابراین، مجموع تورم دو ماهه دی و بهمن برای یک خانوار متوسط ایرانی به حدود ۱۸ درصد رسیده است.
۳. شکسته شدن رکورد تاریخی تورم سالانه
تورم سالانه (میانگین ۱۲ ماهه منتهی به بهمن) نیز به ۴۷.۵ درصد رسید که بالاترین نرخ ثبتشده توسط مرکز آمار ایران از زمان آغاز انتشار این گزارشها در سال ۱۳۹۱ تاکنون محسوب میشود . رکورد پیشین با ۴۵.۸ درصد مربوط به سال ۱۴۰۱ بود.
۴. فشار مضاعف بر اقلام اساسی
بررسی اقلام خوراکی نشان میدهد برخی گروهها تورمهای سهرقمی را تجربه کردهاند. بر اساس گزارش مرکز آمار، گروههای "نان و غلات"، "روغن و چربیها" و "میوه و خشکبار" بیشترین میزان افزایش قیمت را داشتهاند . تورم ماهانه روغن در دیماه ۵۲ درصد و تورم ماهانه گوشت قرمز ۲۰ درصد ثبت شد .
رئیس اتحادیه سوپرمارکتها و پروتئینیهای تهران نیز با تأیید این آمار اعلام کرد در دو ماه دی و بهمن، اقلام مصرفی بین ۱۰ تا ۴۷ درصد افزایش قیمت داشتهاند و بازار روغن در آستانه افزایش ۲۰ درصدی دیگر قرار دارد .
۵. شکاف میان تورم رسمی و تورم احساسی
یکی از نکات برجسته در گزارشهای رسمی، شکاف معنادار میان تورم کل و تورم خوراکیهاست. در بهمنماه، تورم نقطهای خوراکیها (۱۰۵.۵ درصد) بیش از ۳۷ واحد درصد بالاتر از تورم نقطهای کل (۶۸.۱ درصد) بود . این تفاوت فاحش توضیح میدهد که چرا احساس تورمی مردم بسیار بالاتر از ارقام رسمی است. وحید شقاقی، عضو هیات علمی دانشگاه خوارزمی، در این زمینه توضیح میدهد که سبد محاسباتی تورم شامل بیش از ۴۰۰ قلم کالاست، اما احساس مردم عمدتاً تحت تأثیر ۱۰ تا ۱۵ قلم کالای پرمصرف خوراکی قرار دارد .
۶. آثار رفاهی بر خانوارهای شهری
بررسی آمار هزینه خانوارهای شهری نشان میدهد که متوسط هزینه خوراکی سالانه یک خانوار شهری از ۲۴.۶ میلیون تومان در سال ۱۴۰۰ (پیش از شوک اول) به ۶۳ میلیون تومان در سال ۱۴۰۳ رسیده است . با اجرای شوک ارزی دوم در دی ۱۴۰۴، پیشبینی میشود این رقم در سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ افزایش شدیدتری یابد.
بحث
۱. مقایسه با شوک ارزی ۱۴۰۱
بررسی تطبیقی دو تجربه حذف ارز ترجیحی در ایران (سال ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴) نشان میدهد الگوی افزایش تورم تقریباً مشابه بوده است. در خرداد ۱۴۰۱، تورم ماهانه به ۱۲ درصد و تورم نقطهای برخی اقلام مانند روغن به ۲۸۵ درصد رسید . در بهمن ۱۴۰۴ نیز تورم ماهانه به ۹.۴ درصد و تورم نقطهای خوراکیها به ۱۰۵.۵ درصد افزایش یافت. تفاوت مهم اینکه در شوک دوم، تورم نقطهای کل (۶۸.۱ درصد) از تورم نقطهای شوک اول پیشی گرفته است.
۲. دلیل اصابت نکردن یارانه ارزی به هدف
کارشناسان اقتصادی دلیل اصلی حذف ارز ترجیحی را فاصله زیاد نرخ ارز دولتی (۲۸.۵۰۰ تومان) با نرخ بازار آزاد (حدود ۱۳۰ هزار تومان) میدانند. محمدتقی فیاضی، تحلیلگر اقتصادی، معتقد است وقتی فاصله نرخها زیاد باشد، زمینه قاچاق و سوءاستفاده فراهم میشود و عملاً کالای یارانهای به دست مصرفکننده واقعی نمیرسد . از این منظر، اصلاح نظام ارز ترجیحی اجتنابناپذیر بوده است.
۳. انتقاد از زمانبندی اجرا
با وجود ضرورت فنی اصلاح نظام ارزی، بسیاری از کارشناسان زمان اجرای این سیاست را نامناسب ارزیابی کردهاند. مرتضی افقه، عضو هیات علمی دانشگاه اهواز، معتقد است این شوک "در بدترین زمان ممکن از نظر اقتصادی" و در شرایطی که کشور با تهدیدهای خارجی و نااطمینانیهای سیاسی مواجه است، اعمال شده است . امیرعباس آذرموند، روزنامهنگار اقتصادی، نیز با اشاره به شرایط خاص سیاسی (تهدیدهای ترامپ، فضای جنگی) تأکید میکند که حتی میلتون فریدمن نیز در چنین شرایطی دست به شوکدرمانی نمیزد .
۴. کالابرگ؛ راهکار جبرانی یا مسکن موقت؟
دولت چهاردهم برای کاهش فشار تورمی ناشی از حذف ارز ترجیحی، طرح کالابرگ الکترونیکی را با اعتبار ماهانه یک میلیون تومان برای هر نفر اجرا کرده است . این سیاست اگرچه از منظر هدفمندی یارانهها و کاهش انحراف منابع قابل دفاع است، اما با چالشهای جدی مواجه است. مهمترین چالش، عدم تطابق بهروزرسانی اعتبار کالابرگ با نرخ تورم است. اگر این اعتبار متناسب با افزایش قیمتها تعدیل نشود، به سرعت ارزش واقعی خود را از دست خواهد داد .
۵. سناریوهای پیش رو
کامران ندری، کارشناس اقتصادی، سه سناریو برای تورم سال ۱۴۰۵ ترسیم کرده است :
سناریوی بدبینانه: وقوع ابرتورم با نرخهای نزدیک یا بالاتر از ۱۰۰ درصد
سناریوی میانه (محتملترین): تداوم وضعیت فعلی با تورم حدود ۵۰ درصد
سناریوی خوشبینانه: کاهش تورم به زیر ۳۰ درصد در صورت تغییرات جدی در سیاستگذاری و شرایط بیرونی
مرتضی افقه نیز پیشبینی میکند نرخ تورم سالانه در سال ۱۴۰۵ به بیش از ۶۰ درصد برسد .
نتیجهگیری
بررسی آمارهای دو ماه پس از حذف ارز ترجیحی (دی و بهمن ۱۴۰۴) نشان میدهد این سیاست موج جدیدی از تورم را در اقتصاد ایران ایجاد کرده است. تورم نقطهای با ۶۸.۱ درصد به بالاترین سطح از سال ۱۴۰۱ رسید و تورم خوراکیها با ۱۰۵.۵ درصد سهرقمی شد. تورم ماهانه ۹.۴ درصدی بهمن نیز پس از خرداد ۱۴۰۱ بیسابقه بود. فشار تورمی بر دهکهای پایین درآمدی به دلیل سهم بالای خوراکیها در سبد مصرفی آنان، شدیدتر از سایر گروههاست.
اگرچه اصلاح نظام ارز ترجیحی از منظر فنی و برای جلوگیری از رانت و قاچاق ضروری است، اما زمانبندی اجرای آن و نبود شبکه کافی تأمین اجتماعی برای حمایت از آسیبپذیرترین اقشار، از نقاط ضعف این سیاست بوده است. طرح کالابرگ الکترونیک بهعنوان ابزار جبرانی، در صورتی میتواند مؤثر باشد که اعتبار آن متناسب با تورم بهروزرسانی شود و شبکه توزیع کارآمدی برای آن ایجاد گردد.
چشمانداز تورم در سال ۱۴۰۵ بیش از هر چیز به دو عامل بستگی دارد: نخست، توان دولت در مدیریت انتظارات تورمی و جلوگیری از جهشهای ارزی جدید، و دوم، تحولات سیاسی و بینالمللی که میتواند سناریوی خوشبینانه یا بدبینانه را تقویت کند. در هر حال، تجربه دو شوک ارزی طی چهار سال اخیر نشان داده است که "شوکدرمانی" بدون تدارک شبکه حمایتی قدرتمند، هزینه سنگینی بر معیشت خانوارها، بهویژه اقشار کمدرآمد، تحمیل میکند.
منابع
اقتصادنیوز. (۱۴۰۴). پیشبینی کف و سقف تورم در سال ۱۴۰۵/ شقاقی: آمارهای رسمی از وجود تورم بزرگ در اقتصاد ایران حکایت دارند.
اقتصادنیوز. (۱۴۰۴). تورم ۶۸ درصدی بهمن ماه به روایت مرکز آمار/ تورم خوراکیها سه رقمی شد/ آمارها دوماه بعد از حذف ارز ترجیحی چه میگویند؟
تابناک. (۱۴۰۴). دلار ۱۴۰ هزار تومانی در بودجه یعنی تزریق رسمی تورم به معیشت مردم / حذف ارز دارو و نان در این شرایط اقدامی پرریسک و خطرناک است.
خبرگزاری مهر. (۱۴۰۴). «انفجار تورمی» سایه سنگین بودجه ۱۴۰۵.
باشگاه خبرنگاران جوان. (۱۴۰۴). کاهش ارز ترجیحی در بودجه ۱۴۰۵ باعث تورم میشود.
عصر ایران. (۱۴۰۴). پس از حذف ارز ترجیحی؛ دولت چگونه تورم را مهار میکند؟
خبرآنلاین. (۱۴۰۴). پیشبینی مهم یک کارشناس از تورم در سال ۰۵/محتملترین سناریوی تورمی ۱۴۰۵.
خبرآنلاین. (۱۴۰۴). تاثیر حذف ارز ترجیحی بر اقتصاد خانوار چیست؟/ هزینه خوراکی خانوارها ۳۶ درصد افزایش یافت.
دنیای اقتصاد. (۱۴۰۴). گرانیهای بیشتر در راه است / پیشبینی مهم یک کارشناس از تورم پیش رو.
شهرآرانیوز. (۱۴۰۴). سوپرمارکتها از تورم دی و بهمن آسیب دیدند | رشد ۱۰ تا ۴۷ درصدی همه قیمتها در ۲ ماه.
موضوعات مرتبط: اقتصاد ، اقتصاد سیاسی ، اقتصاد بین الملل ، اقتصاد دفاعی ، اقتصادو مدیریت ، کترل بودجه ، مدیریت
.: Weblog Themes By Pichak :.