اقتصاد شیراز

تاریخ نویسان گاه از اسنادی سخن می­گویند که جانشین پول بوده و در آتن و روم مورد استفاده قرار می­گرفته­اند. به نظر اینان سابقه استفاده از برات به عنوان وسیله پرداخت، به همین اسناد پرداخت باز می­گردد.

 متخصصان حقوق تجارت، برات را تا این حد قدیمی نمی­دانند، گرچه در مبنای پیدایش این سند تجاری اختلاف عقیده دارند. بعضی آن را ناشی از عرفی می­دانند که بازرگانان قدیم اروپا دنبال می­کردند و به موجب آن، برای جلوگیری از حمل پول از مکانی به مکان دیگر (معمولاً از بازاری به بازار دیگر) «اسناد حواله پرداخت در محل» صادر می­کردند و عده­­ای دیگر آن را به «حواله­های از حساب به حساب» میان بانک­ها نسبت می­دهند.

درواقع، سالها برات وسیله­ای برای تبدیل پولی به پول دیگر بوده است.

در قرون وسطی، بازرگان از بانک خود تقاضا می­کرد که در یک بازار خارجی، پول محلی در اختیار او قرار دهد و متعاقب آن، بانک حواله­ای به او تحویل می­داد که بر روی بانکِ کارگزارش در آن محل کشیده شده بود. این حواله که به صورت نامه تهیه می­شد، دلیل وجود قرارداد تبدیل پول، به پول آن محلی بود که تاجر معین می­کرد. این نوع حواله که در وجه شخص معین صادر می­شد، از حمل توأم با خطر و پرهزینه پول جلوگیری می­کرد. از طرفی، چون در دین مسیح، معاملات ربوی حرام و ممنوع بود، با این اقدام بانکها می­توانستند قوانین شرعی را نادیده بگیرند.

تحول برات، به عنوان وسیله پرداخت، زمانی سریع­تر شد که ظهرنویسی مرسوم گردید.

به موجب ظهرنویسی، منتقل الیه حق مطالبه وجه برات را از براتگیر پیدا می­کرد، بدون آنکه مجبور به رعایت قواعد حقوق مدنی باشد، به این علت، برات که ابتدا همچون پول مبادله می­شد، از این زمان به بعد، قابلیت تنزیل یافت.

از آنجا که برات، برخلاف پول، دارای علت پرداخت است، در عملیات تنزیل، کسی که براتی را از دارنده برات دریافت می­کند، می­تواند معادل بهره  وجه آن، از تاریخ دریافت تا تاریخ سررسید، از مبلغ مندرج در برات کسر و به اصطلاح «تنزیل» کند و باقیمانده را به دارنده برات بپردازد. این عمل به بازرگانان امکان می­دهد طلب­های خود از  مشتریانشان را به اصطلاح به گردش درآورند و حال کنند.

استفاده از تنزیل به بانکداران امکان می­دهد انبوهی از برات­های مختلف داشته باشند و آنها را در اختیار بازرگانانی قرار دهند که قصد پرداخت مبلغی را به ارز خارجی دارند. این روش باعث می­شود که ارزش پول­های خارجی مورد مبادله در بازارهای مختلف، با توجه به حجم این اسناد تجاری تعیین گردد، اگرچه تقریباً در سراسر جهان، مقررات ارزی موجود امکان ایفای چنین نقشی را به برات نمی­دهند.

برات، وسیله پرداخت

در آغاز، یعنی هنگام وضع قواعد مربوط به برات در قانون تجارت، این سند از وسایل عمده و مهم پرداخت بود، تا آنجا که به جای پول به کار گرفته می­شد.

فروشنده، به جای دریافت پول کاغذی یا فلزی- که حمل و نگهداری آن دشوار بود- براتی دریافت می­کرد، سپس آن را به طلبکار خود می­داد و او نیز آن را به دیگری منتقل می­کرد و شخص اخیر هم می­توانست آن را تنزیل کند.

اما در حال حاضر، در اغلب کشورها، برات به عنوان وسیله پرداخت، سهم عمده­ای در روابط تجاری داخلی ندارد، زیرا در اینگونه روابط، پرداخت به صورت نقد، واریز به حساب، چک بانکی و یا حواله پستی صورت می­گیرد که مطمن­تر به نظر می­رسد. برعکس، در روابط بین­المللی، استفاده از برات بسیار معمول است، زیرا وسیله­ای است که از انتقال پول نقد از کشوری به کشور دیگر و نیز تبدیل پولی به پول دیگر جلوگیری می­کند و به خصوص تضمینی برای فروشندگان است که به موجب آن تا خریدار برات را، در صورت داشتن وعده، قبول نکند و یا در صورت به رؤیت بودن، پرداخت نکند، کالا در اختیار وی قرار نخواهد گرفت. البته، در این موارد فقط خود برات برای خریدار فرستاده نمی­شود، بلکه اسنادی نظیر فاکتور، گواهی مبدأ،  بارنامه و بیمه­نامه نیز به آن ضمیمه می­شود که نشان دهنده اجرای تعهدات فروشنده است. این نوع برات را به دلیل وجود همین اسناد ضمیمه، «برات اسنادی» می­نامند.

درحال حاضر از برات به دو منظور استفاده می­شود: اعطای اعتبار در معاملات تجاری و اعطای اعتبار در معاملات مالی و به همین علت، امروزه دونوع برات  وجود دارد: برات تجاری، برات مالی.

برات تجاری

هدف از صدور چنین براتی تسهیل پرداخت غیرنقدی در معاملات بازرگانی است. از آنجا که پرداخت برات فوری نیست، خریدار می­تواند به وسیله این سند از فروشنده کالا مهلتی بگیرد تا آنکه در مهلت مزبور، ثمن معامله را تهیه و تسلیم فروشنده کند.

استفاده از براتی که دارای مهلت چند ماهه است به خریدار امکان می­­دهد ثمن معامله را از طریق فروش اموال خریداری شده، در سر وعده به براتگیری که برات را قبول کرده است برساند. به علاوه این نوع برات برای فروشنده نیز وسیله اخذ اعتبار است. به این صورت که او می­تواند برات را به دیگری منتقل کرده، در عوض پول نقد دریافت کند. دارنده برات این کار را اغلب با مراجعه به بانک وتنزیل برات به انجام می­رساند. در واقع، بانکها با استفاده از مبالغی که مشتریان برای مدت کوتاهی نزد آنان نگهداری می­کنند، مبلغ برات­هایی را که برای تنزیل به آنها ارائه  می­شود، می­پردازند. پس برات از سویی وسیله اخذ اعتبار توسط بازرگانان است و از سوی دیگر برای سرمایه­گذاری کوتاه مدت، به وسیله بانک­ها و مؤسسات اعتباری دیگر مورد استفاده قرار می­گیرد.

برات مالی

این نوع برات، که در اروپا شایع است، دلیل انجام یافتن معاملات بازرگانی و یا رد وبدل شدن کالا و سرویس نیست، بلکه صرفاً منشأ مالی و بانکی دارد. وقتی بانک وامی در اختیار مشتری خود قرار می­دهد، براتی روی او می­کشد که سررسید آن، سررسید بازپرداخت وام اعطایی است. ظهرنویسی این برات به بانک امکان می­­دهد دیون خود را بپردازد و یا برات را با نرخ کمتری منتقل کند به عبارت دیگر، روی برات عمل تنزیل انجام دهد. استفاده از این نوع اسناد به بانک­ها امکان داده است که از پاره­ای مشتریان خود که از دیگران وام اخذ می­کنند ضمانت کنند. این ضمانت بر روی ورقه برات صورت می­گیرد.

ماهیت حقوقی برات