اقتصاد شیراز

۲- تحلیل بخش های کلان صادراتی ایران و رقابت پذیری منطقه ای

حضور ایران در بازارهای منطقه ای و جهانی توسط مجموعه ای متنوع از کالاها تقویت می شود که از محصولات کشاورزی سنتی با میراث چند صد ساله تا تولیدات صنعتی مدرن را در بر می گیرد. استراتژی صادراتی این کشور به طور فزاینده ای بر بهره گیری از مزیت های نسبی ذاتی خود متمرکز است که شامل ذخایر معدنی عظیم، شرایط مساعد برای کشاورزی با ارزش افزوده بالا و ظرفیت صنعتی تثبیت شده می باشد.

۲.۱ محصولات سنتی و کشاورزی: ارکان تثبیت شده

این دسته نمایانگر برخی از معروف ترین و شناخته شده ترین صادرات ایران در سطح جهانی است، جایی که این کشور مزیت رقابتی قوی خود را حفظ کرده است.

• مواد معدنی و مصالح ساختمانی: ایران از ثروت معدنی عظیمی برخوردار است که تقریباً شامل ۶۸ نوع ماده معدنی مختلف می شود و در میان ۱۵ قدرت معدنی برتر جهان قرار دارد. این امر صادرات قابل توجهی از موادی مانند آهن و فولاد، روی، آلومینیوم، سیمان و انواع سنگ ها و مصالح ساختمانی را به همراه دارد. بازارهای کلیدی در منطقه، از جمله چین، عراق، ترکیه و عمان، واردکنندگان عمده این محصولات ایرانی هستند. به عنوان مثال، شرکت فولاد مبارکه اصفهان نه تنها یک پیشرو داخلی است، بلکه بزرگترین تولیدکننده فولاد در خاورمیانه نیز محسوب می شود که مواد حیاتی برای صنایع ساخت و ساز و خودرو منطقه تأمین می کند.

• کالاهای کشاورزی و غذایی: با بهره مندی از آب و هوای متنوع و خاک حاصلخیز، ایران پروفایل صادراتی قوی در زمینه محصولات کشاورزی-غذایی ایجاد کرده است. پسته، زعفران و خرما محصولات شاخصی هستند که ایران در آنها یک رهبر جهانی است. ایران یکی از بزرگترین تولیدکنندگان پسته و زعفران در جهان است که دومی به بیش از ۴۵ کشور صادر می شود. سایر صادرات مهم شامل کشمش، انواع میوه های تازه و خشک، و محصولات دریایی، به ویژه خاویار است که ایران یکی از تولیدکنندگان اصلی جهانی آن محسوب می شود.

• صنایع دستی و اقلام ویژه: فرش های دستباف ایرانی یک کالای صادراتی لوکس و افسانه ای هستند که به دلیل طراحی های پیچیده و کیفیت بالایشان شناخته شده اند و بازارهایی در اروپا و آسیا پیدا کرده اند. اگرچه با رقابت مواجه است، این بخش همچنان منبع حیاتی صادرات فرهنگی و ارزآوری باقی مانده است.

۲.۲ محصولات صنعتی و پتروشیمی: موتور محرک در حال تحول رشد

فراتر از مواد خام، ایران ظرفیت صنعتی قابل توجهی ایجاد کرده است که هسته اصلی استراتژی تنوع بخشی اقتصادی آن را تشکیل می دهد.

• محصولات پتروشیمی و پلاستیک: به عنوان یک گسترش پایین دستی حیاتی از بخش نفت و گاز، صنعت پتروشیمی یک منبع بزرگ درآمد صادراتی است. محصولاتی مانند پلی اتیلن، پلی پروپیلن و متانول به دلیل تقاضای قوی منطقه ای برای این نهاده های صنعتی، به طور گسترده صادر می شوند. شرکت پالایش نفت اصفهان نقش کلیدی در این بخش ایفا می کند و از امنیت انرژی داخلی و اهداف صادراتی حمایت می نماید.

• خودرو و تولیدات صنعتی: علیرغم چالش ها، بخش صنعتی فعالیت قابل توجهی نشان می دهد. گروه صنعتی ایران خودرو بزرگترین تولیدکننده خودرو در کشور است که خودروهای مقرون به صرفه برای بازار داخلی و صادرات منطقه ای تولید می کند و حتی در حال بررسی فرصت ها در توسعه خودروهای الکتریکی است. فراتر از خودروهای کامل، صادرات قطعات خودرو نیز رشد کرده و بازارهای منطقه ای را تأمین می کند.

• کالاهای صنعتی دیگر: سبد صادراتی به حوزه هایی مانند لوازم خانگی، دارو و محصولات الکتریکی نیز تنوع یافته است. با سرمایه گذاری هدفمند و پذیرش فناوری، شناسایی شده است که این بخش ها پتانسیل قوی برای ادغام منطقه ای بیشتر دارند.

۳- شرکای تجاری منطقه ای و پویایی بازار

ادغام ایران در اقتصادهای منطقه ای با روابط تجاری در حال تحول آن مشخص می شود که در پاسخ به محیط ژئوپلیتیک بین المللی سازگار شده اند. چین به عنوان dominant ترین شریک اقتصادی ایران ظاهر شده است، به طوری که کل تجارت در سال ۲۰۲۳ به ۲۰.۴ میلیارد دلار رسید و ۳۷ درصد از صادرات غیرنفتی ایران را تشکیل داد. این رابطه برای صادرات مواد معدنی، محصولات پتروشیمی و کالاهای کشاورزی ایران محوری است.

فراتر از چین، استراتژی اقتصادی ایران به طور عمیقی با همسایگان inmediatos خود در هم تنیده است که نشان دهنده تمرکز عمدی بر ارتباطات منطقه ای است. عراق، امارات متحده عربی و ترکیه دیگر شرکای اساسی هستند که به عنوان مقاصد حیاتی برای صادرات غیرنفتی ایران، از جمله خدمات مهندسی، محصولات غذایی و کالاهای تولیدی، عمل می کنند. تمرکز تجارت با همسایگان inmediatos و چین بر یک عمل گرایی استراتژیک تأکید دارد که به ایران امکان می دهد بر چالش های لجستیکی و مالی غلبه کند و در عین حال جریان های تجاری را حفظ نماید. با این حال، این امر همچنین نیاز به تنوع بخشی بیشتر به مقاصد صادراتی خود برای کاهش ریسک های ژئوپلیتیک را برجسته می کند.

۴- چالش ها، فرصت ها و مسیرهای استراتژیک آینده

برای اینکه ایران موقعیت خود را در بازارهای اقتصادی منطقه ای تثبیت و تقویت کند، باید مجموعه پیچیده ای از چالش های داخلی و خارجی را پشت سر بگذارد و از فرصت های نوظهور بهره برداری نماید.

۴.۱ چالش های اصلی

• محدودیت های ژئوپلیتیکی و مرتبط با تحریم ها: تحریم ها همچنان مهم ترین مانع هستند که دسترسی به سیستم های مالی بین المللی، فناوری پیشرفته و سرمایه گذاری مستقیم خارجی را محدود می کنند. این امر منجر به چالش های نقدینگی در بازار مالی شده و مدرنیزاسیون زیرساخت های صنعتی را با مشکل مواجه کرده است.

• فشارهای اقتصادی داخلی: تورم بالا و وابستگی به یارانه های انرژی - که در سال ۲۰۲۲ معادل ۲۷ درصد از تولید ناخالص داخلی بود - فشارهای مالی ایجاد می کند و اقتصاد را دچار تحریف می کند. علاوه بر این، همانطور که صندوق بین المللی پول خاطرنشان کرده است، صادرات غیرنفتی تنها ۱۱ درصد از تولید ناخالص داخلی ایران را تشکیل می دهد که کمتر از متوسط اقتصادهای با درآمد بالاتر از متوسط است و نشان می دهد که دستور کار تنوع بخشی، اگرچه در حال پیشرفت است، اما هنوز کامل نیست.

• شکاف های رقابت پذیری و بهره وری: بسیاری از تحلیلگران استدلال می کنند که سیاست های حمایتی طولانی مدت، برخی از صنایع داخلی را کمتر رقابتی در سطح جهانی کرده است. نیاز شناخته شده ای به تغییر از مدل های سنتی و یارانه ای به مدل های متمرکز بر بهره وری بالا، کیفیت و برندسازی وجود دارد. همانطور که یک گزارش خاطرنشان می کند، بدون افزایش بهره وری، صنایع ایران در صورت پیوستن کشور به سازمان تجارت جهانی (WTO) برای رقابت دچار مشکل خواهند شد.

۴.۲ فرصت های آینده و توصیه های استراتژیک

• اهرم کردن پتانسیل نهفته در بخش های کلیدی: در سناریویی که تحریم ها کاهش یابد، بازار ناهمگون ایران فرصت های متنوعی ارائه می دهد. بخش هایی مانند انرژی های تجدیدپذیر، فناوری و داروسازی با پشتیبانی یک بازار داخلی بزرگ و نیروی کار تحصیل کرده، poised for growth هستند. دیجیتالی سازی و اتوماسیون مستمر بخش تولید، کلید بهبود کارایی خواهد بود.

• تعمیق یکپارچگی منطقه ای: دیپلماسی فعال و تعامل اقتصادی با چارچوب های منطقه ای، مانند سازمان همکاری شانگهای (SCO) و BRICS، می تواند درهای جدیدی را باز کند. تقویت روابط با کشورهای همسایه در آسیای مرکزی و قفقاز می تواند ریسک ترانزیت را کاهش دهد و بازارهای صادراتی باثبات تری ایجاد کند.

• ساخت مزیت رقابتی از طریق ارزش افزوده: آینده در حرکت فراتر از صادرات مواد خام نهفته است. ایران باید بر "تبدیل مزیت های نسبی به مزیت های رقابتی" تمرکز کند. این به معنای سرمایه گذاری در صنایع پایین دستی - مانند فرآوری فلزات به اجزای با ارزش افزوده بالا یا برندسازی زعفران و پسته افسانه ای خود - برای به دست آوردن ارزش بیشتر در زنجیره تأمین جهانی است. افزایش سرمایه انسانی و اتخاذ استانداردهای کیفی بین المللی گام های indispensable در این سفر هستند.

۵- نتیجه گیری

موقعیت ایران در بازارهای اقتصادی منطقه ای، موقعیتی با پتانسیل قابل توجه اما کمتر مورد استفاده قرار گرفته است. این کشور دارای پایه ای قوی متکی بر منابع طبیعی غنی، پایگاه صنعتی متنوع و شرکای تجاری استراتژیک، به ویژه با چین و همسایگان inmediatos خود است. در حالی که بخش های سنتی مانند پتروشیمی، مواد معدنی و کشاورزی ویژه همچنان سنگ بنای صادرات آن هستند، تنوع بخشی مستمر، اگرچه چالش برانگیز، به صنایع و کالاهای تولیدی مسیری برای رشد آینده ترسیم می کند. کلید باز کردن این رشد و دستیابی به یکپارچگی پایدار در اقتصاد منطقه ای، در پشت سر گذاشتن چشم انداز پیچیده ژئوپلیتیک، اجرای اصلاحات داخلی برای افزایش بهره وری و رقابت پذیری، و تمرکز استراتژیک بر تولید با ارزش افزوده بالا نهفته است. با پرداختن به این چالش ها و بهره گیری از نقاط قوت ذاتی، ایران می تواند به نقشی قوی تر و تأثیرگذارتر در آینده بازارهای اقتصادی منطقه ای aspire کند.