اقتصاد شیراز

• منطق بازدارندگی و تأثیر آن بر همسایگان: نحوه مواجهه ایران با تهدیدهای اسرائیل و آمریکا این پیام را به کشورهای همسایه و منطقه رساند که استراتژی نظامی ایران ماهیتی دفاعی و بازدارنده دارد و این کشور آغازگر جنگ علیه همسایگان خود نخواهد بود. این موضوع به "باورپذیری" بیشتر ایران در منطقه و تسهیل سیاست همسایگی کمک کرده است.

• تداوم بی‌ثباتی: تحلیل‌گران سناریوهای مختلفی برای آینده خاورمیانه متصور هستند که یکی از آن‌ها تشدید بحران امنیتی است. در این سناریو، منطقه در چرخه خشونت و بی‌ثباتی فرو می‌رود و خطر رویارویی مستقیم نظامی بین اسرائیل و ایران همچنان بالا است. ایران نیز ممکن است نیروهای نیابتی خود در سراسر منطقه را بسیج کند که به طور بالقوه می‌تواند به یک درگیری منطقهای گستردهتر بینجامد.

🌐 دیپلماسی منطقه‌ای: از شکاف‌های تاریخی تا طناب نجات دیپلماتیک

ایران با یک دیپلماسی فعال و هوشمندانه تلاش کرده است فضای همکاری‌جویانه‌ای با همسایگان خود ایجاد کند:

• بهبود روابط با کشورهای عربی: ایران در سال‌های اخیر گام‌های بلندی برای بهبود روابط با همسایگان عربی خود برداشته است. احیای روابط با امارات متحده عربی در سال ۲۰۲۲، عادی‌سازی روابط با عربستان سعودی در مارس ۲۰۲۳ تحت میانجیگری چین، و بهبود روابط با مصر از جمله این اقدامات است. اگرچه این روابط هنوز به طور کامل بی‌اعتمادی‌های تاریخی را رفع نکرده است، اما فضایی از منافع مشترک ایجاد کرده که به عنوان یک "طناب حفاظتی دیپلماتیک" برای ایران عمل می‌کند.

• تأثیر بر معادلات امنیتی: این تلاش‌های دیپلماتیک نتایج ملموسی داشته است. به عنوان مثال، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، مصر و اردن از پیوستن به ائتلاف نظامی به رهبری ایالات متحده در دریای سرخ برای مقابله با حوثی‌ها خودداری کرده‌اند. همچنین این کشورها به طور آشکار اعلام کرده‌اند که اجازه استفاده از حریم هوایی خود برای حمله به ایران را نخواهند داد. این موفقیت دیپلماتیک، نگرش سنتی تقسیم خاورمیانه به بلوک‌های متخاصم سنی و شیعه را به چالش کشیده است.

• آینده روابط با شورای همکاری خلیج فارس: با وجود بهبود روابط، چالش‌هایی نیز پیش رو است. رفتار گروه‌های نیابتی مانند حوثی‌ها در یمن می‌تواند به عنوان یک عامل تهدیدکننده برای تداوم این آشتی عمل کند. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به پاسخ ایران در قبال کنترل این گروه‌ها نگاه خواهند داشت. با این حال، برخی تحلیل‌ها نشان می‌دهد که این روند آشتی به یک "ستون امنیتی حیاتی" برای منطقه تبدیل شده و احتمالاً در برابر فشارهای خارجی دوام خواهد آورد.

🤝 همگرایی با شرق: عضویت در بلوک‌های альтернаتیو

راهبرد کلان ایران برای کاهش فشار غرب و تنوع‌بخشی به روابط بین‌المللی، پیوستن به بلوک‌های قدرتمند شرقی بوده است:

• پیوستن به سازمان همکاری شانگهای (SCO) و بریکس (BRICS): عضویت کامل ایران در این دو سازمان در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، یک "نقطه عطف" در راهبرد خارجی ایران محسوب می‌شود. این اقدام صرفاً یک موفقیت نمادین نیست، بلکه دستاوردهای استراتژیک ملموسی دارد.

• مزایای امنیتی-نظامی: سازمان همکاری شانگهای یک پلتفرم مهم برای همکاری‌های امنیتی است. ایران از طریق مشارکت در ساختار منطقهای ضدتروریسم این سازمان (RATS)، دسترسی به بانک اطلاعاتی و امکان همکاری و تمرینات مشترک با قدرت‌هایی مانند چین و روسیه برای مقابله با تروریسم، جدایی‌طلبی و افراط‌گرایی پیدا می‌کند. این همکاری‌ها "یک مزیت مستقیم و راهبردی" برای کشوری در تقاطع گسل‌های ژئوپلیتیک مختلف به شمار می‌آید.

• مزایای اقتصادی و عبور از تحریم‌ها: یکی از اصلی‌ترین اهداف ایران از این عضویت، کاهش اثرات تحریم‌ها است. بریکس و شانگهای هر دو بر "گسترش استفاده از ارزهای ملی در تجارت و روابط مالی بین‌المللی" تأکید دارند. این امر می‌تواند وابستگی ایران به سیستم مالی مبتنی بر دلار را drastically کاهش داده و مکانیزمی برای "تحریم‌گریزی قانونمند" فراهم کند. ایران می‌تواند از ظرفیت این پیمان به عنوان یک "پیمان معتبر و قدرتمند در برابر غرب" به نفع خود استفاده کند.

• تقویت جایگاه دیپلماتیک: این سازمان‌ها همبستگی سیاسی و حمایت دیپلماتیک ارزشمندی برای اعضای خود فراهم می‌کنند. اصل بنیادین آن‌ها مبتنی بر "احترام متقابل و حاکمیت ملی" است که با دکترین سیاست خارجی ایران همخوانی دارد. این موضوع یک "عنصر تعادل‌بخش دیپلماتیک قدرتمند" در برابر فشارهای غرب ایجاد می‌کند.

🗺️ سناریوهای آینده و نقش قدرت‌های بزرگ

آینده موقعیت استراتژیک ایران به شدت تحت تأثیر تحولات منطقه‌ای و رویکرد قدرت‌های بزرگ به ویژه ایالات متحده قرار دارد:

• سناریوهای محتمل برای خاورمیانه: کارشناسان سه سناریوی اصلی را برای آینده منطقه ترسیم می‌کنند:

  1. تشدید بحران: ادامه چرخه خشونت و بی‌ثباتی که می‌تواند به یک درگیری منطقه‌ای گسترده بینجامد.

  2. دور شدن از خصومت: برقراری یک آتش‌بس شکننده که اگرچه درگیری‌های بزرگ متوقف می‌شود، اما تنش‌های زیرپوستی به قوت خود باقی می‌ماند.

  3. تشکیل یک اتحاد منطقهای جدید: پس از پایان درگیری‌ها، امکان ظهور یک اتحاد شامل مصر، ایران و عربستان سعودی با حمایت روسیه و چین و با محوریت مخالفت با سیاست‌های اسرائیل وجود دارد. در این سناریو، ایران به دلیل نفوذش بر گروه‌های مختلف، یک بازیگر کلیدی باقی خواهد ماند.

• سیاست خاورمیانه‌ای ترامپ: با بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید، انتظار می‌رود فشار بر ایران افزایش یابد. سند راهبردی جمهوری‌خواهان برای سال ۲۰۲۵، ایران را به عنوان "دگر" و دشمن اصلی آمریکا در خاورمیانه تعریف می‌کند و بر تقویت "پیمان ابراهیم" با هدف منزوی کردن ایران و خارج کردن منازعه اعراب و اسرائیل از کانون توجه منطقه تأکید دارد. پیش‌بینی می‌شود الگوی رفتاری ایران در قبال دولت ترامپ نمی‌تواند مشابه رویکردش در قبال بایدن باشد و ممکن است کشور به سمت الگوی "هم جنگ و هم مذاکره مستقیم" سوق داده شود.

💎 جمع‌بندی نهایی

به طور خلاصه، شرایط استراتژیک ایران در خاورمیانه را می‌توان در حالتی از "تعادل شکننده" توصیف کرد. ایران از یک سو با دیپلماسی فعال و بهبود روابط با همسایگان، موفق به ایجاد یک "طناب حفاظتی دیپلماتیک" شده و از تشکیل ائتلافی گسترده ضد خود جلوگیری کرده است. از سوی دیگر، تحت فشار حداکثری ایالات متحده، تهدیدات نظامی مستقیم و چالش بازسازی توان دفاعی و هسته‌ای خود قرار دارد.

فرصت‌های پیش رو:

• تثبیت جایگاه ایران به عنوان یک بازیگر کلیدی در حل بحران‌های منطقه از طریق نفوذ بر گروه‌هایی در لبنان و غزه.

• بهره‌برداری از ظرفیت‌های اقتصادی و امنیتی سازمان‌هایی مانند شانگهای و بریکس برای کاهش اثرات تحریم و افزایش تاب‌آوری.

• تبدیل شدن به قطب ترانزیت کریدورهای تجاری اوراسیا و تقویت اقتصاد ملی.

تهدیدهای اصلی:

• تشدید سیاست‌های خصمانه آمریکا تحت دولت ترامپ و تلاش برای انزوای بیشتر ایران از طریق گسترش پیمان ابراهیم.

• خطر بازگشت به چرخه درگیری با اسرائیل و تحمیل خسارات بیشتر.

• شکنندگی روابط با همسایگان عربی و امکان بروز اختلاف در صورت تشدید فعالیت گروه‌های نیابتی.

آینده ایران در منطقه به توانایی آن در مدیریت این تقابل پیچیده، حفظ انسجام داخلی، و بهره‌گیری هوشمندانه از فرصت‌های ناشی از همگرایی با شرق و دیپلماسی فعال با همسایگان بستگی خواهد داشت.