اقتصاد شیراز

طراحی و اهداف طرح

سازوکار اجرایی

• مبلغ و پوشش: ماهانه یک میلیون تومان برای هر نفر به صورت اعتبار خرید غیرنقدی. این طرح حدود ۸۰ میلیون نفر (نزدیک به ۹۰ درصد جمعیت) را تحت پوشش قرار می‌دهد.

• مدت و ارائه: اعتبار معادل چهار ماه (چهار میلیون تومان) به صورت پیش‌پرداخت در حساب سرپرستان خانوار شارژ شده است.

• کانال توزیع: استفاده از حدود ۲۶۰ هزار فروشگاه و واحد صنفی طرف قرارداد در سراسر کشور.

• کالاهای مشمول: شامل ۱۱ قلم کالای اساسی مانند برنج، روغن، گوشت قرمز و مرغ، شیر، پنیر، تخم‌مرغ، حبوبات، ماکارونی، قند و شکر است.

اهداف اعلام شده

دولت اهداف چندگانه‌ای برای این طرح برشمرده است:

1. انتقال مستقیم منافع یارانه به مصرف‌کننده نهایی و حذف رانت‌های میانی

2. ثبات‌بخشی به قیمت کالاهای اساسی و کاهش نااطمینانی

3. حفظ قدرت خرید خانوار در برابر افزایش قیمت‌ها

4. حمایت همزمان از تولید داخلی و اصناف

تحلیل آثار اقتصادی طرح

سازوکارهای تأثیرگذاری اقتصادی

طرح کالابرگ الکترونیک از طریق چند کانال اصلی بر اقتصاد اثر می‌گذارد:

آثار مثبت بالقوه

1. کاهش فشار مقطعی معیشتی: برای دهک‌های پایین درآمدی، این مبلغ می‌تواند هزینه چند قلم کالای اساسی یا بخشی از اجاره را پوشش دهد.

2. کارایی تخصیص منابع: انتقال یارانه به مصرف‌کننده نهایی احتمال سوءاستفاده و رانت را کاهش می‌دهد.

3. شفافیت بیشتر: امکان ردیابی بهتر جریان یارانه و ارزیابی اثربخشی آن.

4. ثبات نسبی بازار: با جبران پیش‌دستانه افزایش قیمت، از واکنش‌های هیجانی بازار جلوگیری می‌کند.

چالش‌ها و ریسک‌های اقتصادی

1. خطر تورمی: تزریق حجم قابل توجه نقدینگی (حدود ۸۰ هزار میلیارد تومان ماهانه) در شرایطی که ظرفیت تولید پاسخگو نباشد، می‌تواند به افزایش عمومی قیمت‌ها منجر شود. تجربه پرداخت یارانه نقدی در دهه گذشته نشان داده که چنین طرح‌هایی در نبود افزایش متناسب عرضه، آثار تورمی دارند.

2. عدم هدفمندی دقیق: پرداخت به تقریباً تمامی جمعیت (به جز دهک دهم) باعث می‌شود منابع محدود میان نیازمندان و غیرنیازمندان توزیع شود و اثربخشی آن کاهش یابد. اقتصاددانانی مانند احمد متولی تأکید دارند که پرداخت هدفمند به دهک‌های پایین‌تر اثر رفاهی چندبرابری و فشار تورمی کمتری ایجاد می‌کند.

3. مقطعی بودن اثر: یک میلیون تومان در اقتصاد امروز ایران — با توجه به خط فقر میلیونی — اثری بسیار کوتاه‌مدت دارد و بدون درآمد پایدار و ثبات قیمت‌ها، ظرف چند هفته بی‌اثر می‌شود.

4. چالش‌های اجرایی: نظارت بر ۲۶۰ هزار فروشگاه، جلوگیری از ایجاد بازار سیاه برای کالابرگ و اطمینان از عرضه کافی کالاهای اساسی، نیازمند سازوکار نظارتی قدرتمند است که در تجربیات پیشین همواره ضعف داشته است.

مقایسه با تجارب تاریخی

درس‌های تجربه هدفمندی یارانه‌ها

بررسی طرح هدفمندی یارانه‌ها در سال‌های گذشته نشان می‌دهد که:

• در کوتاه‌مدت می‌تواند فشار معیشتی را کاهش دهد، اما در بلندمدت با افزایش تورم، اثر واقعی آن کاهش یافته است.

• در بعد اجتماعی، اگرچه ممکن است به انسجام خانواده کمک کند، اما در کاهش احساس نابرابری اجتماعی تأثیر منفی داشته است.

تفاوت‌های طرح جدید

طرح کنونی با رویکردهای پیشین چند تفاوت کلیدی دارد:

1. غیرنقدی بودن کمک که امکان انحراف منابع را کاهش می‌دهد.

2. پویا بودن مبلغ بر اساس تغییر قیمت‌ها (بر خلاف یارانه نقدی ثابت).

3. حذف تدریجی ارز ترجیحی به جای شوک یکباره.

توصیه‌های سیاستی برای بهینه‌سازی اثرات

برای افزایش اثرات مثبت و کاهش ریسک‌های طرح، سیاست‌های مکمل زیر پیشنهاد می‌شود:

1. هدفمندسازی تدریجی: حرکت از پرداخت همگانی به سمت شناسایی دقیق دهک‌های نیازمند و تخصیص منابع متمرکز به آنها.

2. تقویت تولید و عرضه: تزریق نقدینگی باید با حمایت از افزایش ظرفیت تولید کالاهای اساسی همراه باشد تا افزایش تقاضا به افزایش عرضه منجر شود، نه فقط تورم.

3. اصلاحات ساختاری بلندمدت: پرداخت‌های نقدی موقت باید در چارچوب برنامه جامع مبارزه با فقر شامل ایجاد اشتغال پایدار، تقویت بیمه درمانی و مسکن ارزان قرار گیرد.

4. نظارت و ارزیابی مستمر: ایجاد سامانه شفاف برای پایش اثرات تورمی و رضایت مصرف‌کنندگان با امکان اصلاح سریع نقاط ضعف.

نتیجه‌گیری

طرح کالابرگ الکترونیک دولت ایران، اگرچه پاسخ فوری به فشار معیشتی فزاینده است، اما به تنهایی قادر به حل ریشه‌ای مشکلات اقتصادی نیست. موفقیت این طرح در گرو اجرای دقیق، کنترل تورمی و همراهی با اصلاحات ساختاری است. تجربه اقتصاد ایران نشان می‌دهد سیاست‌های حمایتی مقطعی بدون افزایش ظرفیت تولید و اشتغال‌زایی پایدار، در بهترین حالت توزیع موقت فقر است، نه رفع آن. برای دستیابی به اثرات ماندگار، این طرح باید به‌عنوان بخشی از برنامه جامع توسعه اقتصادی با محوریت شفافیت، هدفمندی و تقویت تولید داخلی دیده شود.