اقتصاد شیراز

۱. وضعیت موجود و ظرفیت‌های کلان

آذربایجان غربی: غول تولید با چالش مدیریت مازاد

• میزان تولید: با دارا بودن بیش از ۶۰ هزار هکتار باغ سیب، سالانه بین ۷۵۰ هزار تا یک میلیون و ۲۰۰ هزار تن سیب تولید می‌کند که حدود ۳۰ درصد از تولید کشور را شامل می‌شود و رتبه اول را داراست.

• ساختار محصول: حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار تن از این تولید، «سیب صنعتی» (درجه ۳ و پادرختی) است که ماده اولیه صنایع تبدیلی محسوب می‌شود.

• صنایع تبدیلی موجود: ۴۲ کارخانه فرآوری (شامل کارخانه‌های آبمیوه، کنسانتره و پوره) در استان فعال هستند که حدود ۲۵-۳۰ درصد محصولات باغی را فرآوری می‌کنند.

آذربایجان شرقی: قدرت زیرساختی با تمرکز کمتر بر سیب

• زیرساخت کلان: این استان با حدود ۸۰۰ واحد صنایع تبدیلی و تکمیلی، رتبه سوم کشور را دارد و ظرفیت فرآوری ۴ تا ۵.۵ میلیون تن محصول کشاورزی را داراست.

• ظرفیت نگهداری: دارای ۴۰۰ هزار تن ظرفیت سردخانه‌ای است که در حال افزایش به ۷۰۰ هزار تن می‌باشد.

• چالش خاص: با وجود این ظرفیت‌های کلی، بخشی از محصول سیب این استان نیز به دلیل نبود صنایع تبدیلی اختصاصی و متمرکز در کنار جاده‌ها ضایع می‌شود.

۲. چالش‌های مشترک در توسعه زنجیره ارزش سیب

• فشار بر منابع آبی و روش‌های کشت سنتی: کشت سنتی و پایه‌های بذری قدیمی (به ویژه در آذربایجان غربی) باعث مصرف بالای آب و کاهش بهره‌وری شده است.

• ضعف در مدیریت بازار و صادرات: صادرات عمدتاً به صورت فله‌ای و خام به کشورهای همسایه انجام می‌شود. نبود کامیون‌های یخچال‌دار کافی، نظام بانکی پیچیده و نبود برندسازی، دستیابی به بازارهای باارزش جهانی را محدود کرده است.

• نارسایی در زیرساخت‌های پایه: سردخانه‌ها و واحدهای بسته‌بندی قدیمی و ناکافی هستند. در آذربایجان غربی تنها ۴۵ واحد سورت و بسته‌بندی سیب وجود دارد که کفاف حجم تولید را نمی‌دهد.

• محدودیت تنوع محصولات فرآوری شده: تمرکز اصلی صنایع موجود بر تولید آبمیوه، کنسانتره و پوره است و از تولید محصولات با ارزش افزوده بسیار بالاتری مانند پودر سیب، دمنوش، فیبر غذایی، سرکه صنعتی و پکتین غفلت شده است.

• مشکل حاد دپوی سیب صنعتی: هرساله انباشت سیب‌های صنعتی در حاشیه جاده‌های آذربایجان غربی، نماد عینی شکست در مدیریت و فرآوری به‌موقع این محصول است.

۳. راهبردها و پیشنهادهای کاربردی

برای تبدیل چالش‌ها به فرصت، راهبردهای زیر در قالب یک نقشه راه یکپارچه پیشنهاد می‌شود:

الف) راهبردهای کوتاه‌مدت و عملیاتی

• ارتقای فوری زیرساخت نگهداری: نوسازی و توسعه سردخانه‌های بالای صفر و زیر صفر و واحدهای سورتینگ و بسته‌بندی بهداشتی، به ویژه در شهرستان‌های اصلی تولیدکننده آذربایجان غربی مانند ارومیه و سلماس.

• ساماندهی بازار و خرید تضمینی: تقویت و نظارت بر مراکز خرید مجاز سیب صنعتی برای قطع دست دلالان و تضمین خرید محصول باغداران با قیمت مناسب.

• تنوع‌بخشی اولیه به محصولات: راه‌اندازی کارگاه‌های کوچک و متوسط (SME) برای تولید محصولاتی مانند سرکه سیب، لواشک، چیپس میوه و میوه خشک با سرمایه‌گذاری نسبتاً کم.

ب) راهبردهای بلندمدت و تحول‌آفرین

• بازطراحی باغات و کشت قراردادی: جایگزینی پایه‌های بذری با ارقام پیوندی و پایه‌های رویشی کوتاه‌قامت با نیاز آبی کمتر و کیفیت بالاتر، و ترویج کشت قراردادی برای تضمین خرید محصول مناسب برای فرآوری.

• توسعه صنایع فرآوری عمیق: جذب سرمایه‌گذاری برای ایجاد واحدهای بزرگ فرآوری محصولات عملکردی و ویژه مانند:

  • پکتین (ماده بسیار ارزشمند در صنایع غذایی و دارویی از پوست سیب)

  • فیبر غذایی و پودر سیب (برای صنایع غذاسازی و مکمل‌های غذایی)

  • اسانس و عصاره‌های طبیعی سیب برای صنایع آرایشی و بهداشتی.

• ایجاد برند منطقهای و توسعه بازار صادراتی: با استفاده از موقعیت مرزی ممتاز آذربایجان غربی (همسایگی با سه کشور) و زیرساخت‌های لجستیکی آذربایجان شرقی، باید برند مشترک «سیب آذربایجان» را برای ورود به بازارهای اوراسیا توسعه داد.

• تشکیل زنجیره یکپارچه ارزش: ایجاد اتحادیه یا کنسرسیومی متشکل از باغداران نمونه، شرکت‌های فرآوری و صادرکنندگان تحت حمایت نهادهای دولتی، برای هماهنگی کامل از تولید تا فروش.

۴. نتیجه‌گیری

پتانسیل صنایع تبدیلی سیب در هر دو استان آذربایجان شرقی و غربی بسیار فراتر از وضعیت کنونی است. آذربایجان غربی با حجم عظیم تولید، نیاز مبرمی به توسعه کمی و کیفی صنایع پایین‌دستی دارد. در مقابل، آذربایجان شرقی می‌تواند با بهره‌گیری از زیرساخت‌های قوی خود، به قطب فرآوری پیشرفته محصولات باغی منطقه تبدیل شود. موفقیت در گرو خروج از نگرش تک‌بعدیِ تولید محور و حرکت به سمت الگوی بازارمحور و زنجیره ارزش یکپارچه است. سرمایه‌گذاری هدفمند در فناوری‌های فرآوری عمیق، همراه با حکمرانی خوب و مشارکت واقعی بخش خصوصی، می‌تواند سیب را از یک محصول فصلی آسیب‌پذیر به یک محصول راهبردی با ارزش افزوده پایدار برای اقتصاد منطقه تبدیل کند.

پرسش‌های تخصصی برای تحقیق بیشتر

برای تدوین یک برنامه عملیاتی دقیق‌تر، پاسخ به این پرسش‌ها ضروری است:

1. تحلیل اقتصادی: هزینه احداث و سودآوری واحدهای فرآوری محصولات جدید مانند پکتین یا پودر سیب در مقایسه با کنسانتره‌سازی معمول چقدر است؟

2. مطالعه بازار: سهم‌سنجی و تحلیل دقیق تقاضا برای محصولات فرآوری شده سیب (مانند دمنوش، پوره خاص) در بازارهای هدف منطقه‌ای (مانند عراق، ترکیه، قفقاز) و اروپا چگونه است؟

3. الگوی کشت: چه ارقام جدید سیب (با ویژگی‌هایی مانند رنگ‌دهی بیشتر، اندازه مناسب برای خشک‌کردن، یا مواد مؤثره بالاتر برای صنایع دارویی) برای کشت در این استان‌ها از نظر سازگاری و اقتصادی به صرفه‌تر هستند؟