اقتصاد شیراز

۲. تحولات اقتصادی: از کشاورزی سنتی تا اقتصاد چندپایه

• کشاورزی: گذار ناتمام: کشاورزی همواره ستون فقرات اقتصاد روستایی فارس بوده است.

  • مکانیزاسیون: در پنج دهه گذشته، استفاده از تراکتور، کمباین و پمپ‌های آب برقی جایگزین روش‌های سنتی شد که هرچند بهره‌وری را افزایش داد، اما مصرف بیرویه آب را دامن زد.

  • کشت تک‌محصولی و بحران آب: تغییر الگوی کشت به سمت محصولات پرآب‌بر (مانند صیفی‌جات) و برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، باعث فرونشست زمین و خشک شدن قنات‌ها و چاه‌ها در دشت‌های اصلی فارس مانند مرودشت و نیریز شده است. این موضوع، بزرگترین تهدید برای آینده روستاهای این استان است.

• رونق دامداری صنعتی و افول دامداری عشایری: ایجاد واحدهای مرغداری و گاوداری صنعتی، شکلی جدید از اشتغال را ایجاد کرده است. در مقابل، دامداری عشایری که سابقۀ درخشانی در فارس دارد، به دلیل سیاست‌های اسکان اجباری، محدودیت در مراتع و مشکلات بازاریابی با افول مواجه شده است.

• ظهور اقتصاد غیرکشاورزی:

  • صنایع دستی و گردشگری: در دو دهه گذشته، توجه به صنایع دستی (قالی، گلیم، منبت) و به ویژه گردشگری روستایی به عنوان راهکاری برای توسعه و جلوگیری از مهاجرت مورد توجه قرار گرفته است. روستاهای هدف گردشگری مانند قصر احمد کازرون، خانۀ خداداد سپیدان و روستای پاده نمونه‌های موفقی از این رویکرد هستند.

  • خدمات: گسترش ارتباطات، باعث ایجاد مشاغل خدماتی کوچک در روستاها شده است.

۳. تحولات کالبدی و زیربنایی: پل ارتباطی با شهر

• انقلاب راه‌سازی: همانطور که در نتایج جستجو اشاره شد، استان فارس در توسعه راه‌های روستایی پیشتاز بوده است. در پنجاه سال گذشته، ارتباط گاومیش‌چران‌ها با کامیون جایگزین شد و امروز بیش از ۹۳٪ روستاهای دارای بیش از ۲۰ خانوار به راه‌های آسفالت شده دسترسی دارند. این امر "روستا-شهر" ها را تقویت کرده و وابستگی روستاها به مراکز شهری را افزایش داده است.

• شبکه‌های آب، برق و ارتباطات:

  • برقرسانی: تقریباً تمامی روستاهای استان زیر پوشش شبکه برق هستند.

  • آشامیدنی: اگرچه بسیاری از روستاها به آب لوله‌کشی دسترسی دارند، اما کیفیت آب و کم‌آبی به ویژه در فصل تابستان یک چالش جدی است.

  • انقلاب ارتباطی: گسترش تلفن همراه و دسترسی به اینترنت، شکاف دیجیتالی بین شهر و روستا را کاهش داده و فرصت‌های جدیدی در زمینه آموزش، کسب‌وکار و ارتباطات برای روستاییان ایجاد کرده است.

۴. تحولات نهادی و سیاست‌گذاری

• نقش دولت: در پنج دهه گذشته، نهادهای مختلفی مانند جهاد سازندگی (ادغام شده در وزارت جهاد کشاورزی)، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و استانداری نقش محوری در توسعه روستاها داشته‌اند.

• طرح‌های هادی روستایی: اجرای این طرح‌ها توسط بنیاد مسکن، با هدف ساماندهی فضایی روستاها، تعیین معابر و کاربری اراضی انجام شد. این طرح‌ها اگرچه به بهبود کالبد فیزیکی بسیاری از روستاها کمک کرد، اما در برخی موارد به تخریب بافت سنتی و یکسان‌سازی معماری روستایی نیز منجر شد.

• تشکیل شوراهای اسلامی روستا: از دهه ۷۰ به بعد، این شوراها نقشی هرچند محدود در مدیریت محلی و پیگیری امور روستا پیدا کردند.

جمع‌بندی نهایی و چالش‌های پیش‌رو

توسعه روستاهای استان فارس در ۵۰ سال گذشته، توسعه‌ای ناهمگون و پرچالش بوده است. از یک سو، پیشرفت‌های چشمگیری در حوزه زیرساخت‌ها (راه، برق، ارتباطات) صورت گرفته و اقتصاد روستایی تا حدی متنوع شده است. از سوی دیگر، بحران زیست‌محیطی (به ویژه آب)، مهاجرت جوانان و کمرنگ شدن برخی جنبه‌های فرهنگ بومی، آینده بسیاری از این روستاها را با تردید مواجه کرده است.

چشم‌انداز آینده وابسته به اتخاذ سیاست‌هایی هوشمندانه است که:

• مدیریت پایدار منابع آب را در اولویت قرار دهد.

• از گردشگری پایدار و صنایع دستی به عنوان موتور محرک اقتصاد روستایی حمایت کند.

• به جای مقابله با مهاجرت، به تعادل‌بخشی بین شهر و روستا از طریق توسعه خدمات دیجیتالی و آموزشی بیندیشد.

• از ظرفیت‌های اقتصاد مقاومتی و کشاورزی کم‌آب‌بر حمایت کند.

در نهایت، روستاهای فارس در آستانه یک گذار تاریخی هستند؛ گذار از اقتصاد معیشتی به اقتصاد پیچیده‌تر، که مدیریت این گذار نیازمند عزمی ملی و مشارکت خود روستاییان است.