اقتصاد شیراز

۱. مقدمه

حکمرانی مؤثر در جهان پیچیده امروز، نیازمند پشتوانه‌ای محکم از داده‌های دقیق، پژوهش‌های کاربردی و ارزیابی مستمر است. در ایران، پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) به عنوان یک نهاد ملی، عهده‌دار ساماندهی، ارزیابی و ترغیب تولید علم در کشور است. از سوی دیگر، اقتصاد خانوار به عنوان ریزترین و در عین حال مهم‌ترین واحد اقتصادی، تحت تأثیر سیاست‌های کلان و همچنین بحران‌های ساختاری قرار دارد. پرسش کلیدی این است که آیا مسیرهای تعریف‌شده برای تأثیر علم بر حکمرانی، توانسته است پاسخی برای بحران‌های روزافزون معیشتی مردم بیابد؟

۲. بخش اول: نقش و تأثیر پژوهش‌های ISC بر فرآیند حکمرانی

این تأثیرگذاری در دو سطح ملی و استانی قابل رصد است.

۲.۱ تأثیر در سطح ملی: تولید گفتمان و الگوی بومی

در سطح کلان، مقالات و همایش‌های نمایه‌شده در ISC، عمدتاً در پی تدوین و تبلیق گفتمان‌های حکمرانی بومی هستند. مصادیق آن عبارتند از:

• تئوریزه‌کردن الگوهای خاص: همچون ارائه مقاله‌هایی با عنوان "الگوی حکمرانی مردمی در مدیریت اجرایی جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر سیره شهید رئیسی". هدف این مقالات، عمدتاً تبدیل اقدامات اجرایی به چارچوب‌های نظری آموزش‌پذیر و ارائه پشتوانه مشروعیت‌بخش علمی برای رویکردهای موجود است.

• تبیین مبانی اسلامی حکمرانی: تولید حجم انبوهی از مقالات در حوزه‌هایی مانند "حکمرانی اسلامی"، "اقتصاد مقاومتی" و "الگوی پیشرفت ایرانی-اسلامی". این مقالات درصدد هستند تا برای سیستم حاکم، پشتوانه ایدئولوژیک و نظری ایجاد کنند.

۲.۲ تأثیر در سطح استانی (مطالعه موردی: استان فارس): تعامل عملیاتی‌تر

در سطح استان‌ها، تأثیر ISC از حوزه صرفاً گفتمانی فراتر رفته و تا حدی با فرآیندهای عملیاتی برنامه‌ریزی توسعه گره می‌خورد. نمونه بارز آن، استان فارس است:

• نقش کلیدی در برنامه‌ریزی توسعه: دبیرخانه تدوین "سند توسعه علم، فناوری و نوآوری استان فارس (۱۴۰۶-۱۴۰۲)" بنا به دستور استاندار، در مؤسسه ISC مستقر شد. این نشان‌دهنده انتقال نقش ISC از ارزیابی صرف به مشارکت در طراحی نقشه راه توسعه منطقه‌ای است.

• ارائه داده برای تصمیم‌گیری: ISC با پایش و رتبه‌بندی مستمر دانشگاه‌های استان (مانند شیراز، صنعتی شیراز) و ارائه گزارش‌های تحلیلی، داده‌های خامی را در اختیار سیاست‌گذاران محلی قرار می‌دهد که می‌تواند مبنای تخصیص منابع و تنظیم سیاست‌ها قرار گیرد.

• نمود تعامل نهاد علم و قدرت: برگزاری "اجلاس روسای دانشگاه‌های استان فارس با مؤسسه ISC" در شیراز با اشاره به پیگیری‌های نماینده ولی فقیه و استاندار، نشان از اراده حاکمیتی برای اتصال نهاد علم به مراکز تصمیم‌گیری دارد.

۳. بخش دوم: تحلیل بحران‌های اقتصاد خانوار در سال جدید

خانوار ایرانی در سال پیش رو، در میان یک "طوفان چندبعدی" قرار دارد که از تشدید همزمان بحران‌های ساختاری ناشی می‌شود.

۳.۱ بحران‌های اصلی و پیامدهای آن‌ها

۳.۲ ریشه‌های ساختاری بحران

این بحران‌ها تصادفی نیستند، بلکه از مثلث شَرِ زیر برآمده‌اند:

1. تحریم‌ها و انزوای بین‌المللی: منجر به کاهش درآمدهای ارزی، مشکل در واردات کالاهای اساسی و دارو، و رکود در تولیدات صنعتی شده است.

2. ناترازی‌های داخلی و سوء مدیریت: کسری بودجه دولت، سیاست‌های پولی انبساطی (چاپ پول بدون پشتوانه) و ضعف نظام مالیاتی، باعث رشد نجومی نقدینگی و تورم ساختاری شده‌اند.

3. بحران‌های زیست‌محیطی بلندمدت: مدیریت ناپایدار منابع آب و خشکسالی، پایه‌های کشاورزی و امنیت غذایی کشور را تهدید می‌کند.

۴. بخش سوم: تحلیل ارتباط دو حوزه؛ چرا علم نتوانسته بحران خانوار را بهبود بخشد؟

اینجاست که دو بخش قبلی مقاله به هم گره می‌خورند. بررسی موارد بالا نشان می‌دهد یک شکاف محتوایی و اولویتی بارز بین پژوهش‌های حمایت‌شده در ISC و بحران‌های ملموس اقتصاد خانوار وجود دارد.

۴.۱ شکاف موجود

• تقدم گفتمان‌سازی بر حل مسئله: حجم عمده‌ای از پژوهش‌های مذکور معطوف به تئوریزه‌کردن و مشروعیت‌بخشی به وضع موجود است، نه ارائه راهکارهای عملیاتی و قابل اندازه‌گیری برای مشکلاتی مانند تورم، بیکاری یا گرانی مسکن.

• غیبت علوم اجتماعی انتقادی: نظام ارزیابی و حمایت علمی، کمتر به پژوهش‌های میدانی، انتقادی و جامعه‌شناختی که به ریشه‌یابی دقیق فقر و نابرابری می‌پردازند، تمایل نشان می‌دهد. در نتیجه، درک دقیقی از عمق رنج خانوار در دست سیاست‌گذار نیست.

• نقص در زنجیره تبدیل علم به عمل: حتی پژوهش‌های کاربردی خوب نیز اغلب در مرحله انتشار مقاله متوقف می‌شوند. مکانیسم مؤثر، شفاف و پاسخگویی برای نظارت بر اجرایی شدن نتایج پژوهش‌ها در قوانین و برنامه‌های بودجه‌ای وجود ندارد.

۴.۲ استثناها و ظرفیت‌های ممکن

تجربه استان فارس نشان می‌دهد که اگر اراده سیاسی وجود داشته باشد، نهادهای علمی مانند ISC می‌توانند از نگارش صرف مقاله فراتر روند و در تهیه داده‌های پایشی دقیق (مانند رتبه‌بندی استان‌ها) و حتی مشارکت در تدوین اسناد توسعه نقش ایفا کنند. این الگو می‌تواند در حوزه‌های اقتصادی نیز تکرار شود، به شرطی که اولویت از "گفتمان‌سازی" به "مسئله‌حل‌گری" تغییر کند.

۵. نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

تحلیل حاضر نشان داد که نظام تولید و ارزش‌گذاری علم در ایران (با محوریت ISC)، سازوکارهایی را برای تأثیرگذاری بر حکمرانی طراحی کرده که بیشتر در سطح تدوین گفتمان‌های کلان و برنامه‌ریزی توسعه کیفی عمل می‌کند. از سوی دیگر، اقتصاد خانوار در گرداب بحران‌های ساختاریِ تورم، رکود، بیکاری و فقر دست و پا می‌زند. شکاف اصلی در اینجاست که این دو جریان به موازات یکدیگر و با ارتباطی بسیار ضعیف حرکت می‌کنند.

پیشنهاد محوری: برای برون‌رفت از این وضعیت، نیاز به یک بازتعریف اولویت‌ها در پژوهش‌های علمی حمایت‌شده است. می‌بایست پژوهش‌های مسئله‌محور، بین‌رشته‌ای و ارزیابی‌شده بر مبنای تأثیر عملی بر معیشت مردم، در صدر قرار گیرند. تنها در این صورت است که می‌توان امید داشت نهاد علم نه فقط به حکمرانی نظریه‌پرداز، که به تسهیل‌گر حکمرانی برای بهبود ملموس زندگی مردم تبدیل شود.