اقتصاد شیراز

۱. مقدمه: جایگاه دوگانه یک اقتصاد مغفول

اقتصاد سنتی و روستایی ایران در دهه‌های اخیر نقشی پارادوکسیکال ایفا کرده است. از یک سو، به عنوان ستون اقتصاد غیرنفتی، سهمی حدود ۸ تا ۹ درصدی در تولید ناخالص داخلی و حدود ۱۵.۵ درصد از اشتغال کشور را به خود اختصاص داده و پایه امنیت غذایی ملی است. از سوی دیگر، در سایه اقتصاد تک‌محصولی نفت، از توجه و سرمایه‌گذاری لازم محروم مانده و به تدریج کارایی و جذابیت خود را از دست داده است. نتیجه این غفلت، تشدید چالش‌هایی است که امروز نه تنها توسعه روستایی، بلکه ثبات اقتصادی و اجتماعی کل کشور را تحت تأثیر قرار داده است. بازتعریف جایگاه این اقتصاد در ساختار ملی، پیش‌نیاز هرگونه برنامه‌ریزی برای توسعه پایدار و کاهش وابستگی به نفت است.

۲. وضعیت موجود: عددها چه می‌گویند؟

بررسی شاخص‌های کلیدی، تصویری گویا از وضعیت کنونی اقتصاد روستایی ایران ارائه می‌دهد. این تصویر، هم از ظرفیت‌های انکارناپذیر و هم از شکاف‌های عمیق حکایت دارد.

۳. چالش‌های ساختاری: ریشه‌های یک بحران چندبعدی

چالش‌های پیش روی اقتصاد سنتی و روستایی ایران درهم‌تنیده و چندلایه هستند. این چالش‌ها را می‌توان در چهار حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

۳-۱. چالش‌های زیستمحیطی و منابع پایه: بحران آب، مهم‌ترین تهدید وجودی است. کاهش منابع آبی، خشکسالی‌های پیاپی و فرسایش خاک، اساس تولید کشاورزی را تضعیف کرده‌اند. تغییرات اقلیمی نیز بر دامنه و شدت این بحران می‌افزاید.

۳-۲. چالش‌های اقتصادی و زیرساختی:

• بهره‌وری پایین و ضایعات بالا: روش‌های سنتی کشت و برداشت و نبود فناوری‌های نوین، منجر به بازدهی کم و ضایعات حدود ۳۰ درصدی محصولات کشاورزی شده است.

• ضعف زنجیره تأمین و بازار: نظام ناکارآمد بازاریابی، نوسانات قیمت و وابستگی به واردات نهاده‌هایی مانند کود و سم، سود کشاورز را به حداقل می‌رساند.

• نبود زیرساخت‌های اشتغال‌زا: فقدان صنایع تبدیلی و تکمیلی در نزدیکی مناطق تولید، باعث خام‌فروشی، از دست رفتن ارزش افزوده و محدودیت فرصت‌های شغلی غیرکشاورزی می‌شود.

۳-۳. چالش‌های اجتماعی و جمعیتی:

• مهاجرت و پیری جمعیت: خروج جوانان و نیروی کار ماهر به شهرها، پدیده «پیری جمعیت روستایی» را باعث شده و حیات اجتماعی و اقتصادی روستاها را به مخاطره انداخته است.

• احساس محرومیت نسبی: گسترش ارتباطات و مقایسه سبک زندگی شهری و روستایی، به احساس محرومیت و بی‌عدالتی دامن زده و انگیزه ماندگاری را کاهش می‌دهد.

۳-۴. چالش‌های سیاستگذاری و نهادی: رویکردهای بخشی و کمّی‌محور، به جای پرداختن یکپارچه به ابعاد انسانی، اقتصادی و زیست‌محیطی توسعه، غالب بوده است. نبود نهادهای محلی قدرتمند (مانند تعاونی‌های کارآمد) نیز قدرت چانه‌زنی و خوداتکایی جوامع روستایی را محدود کرده است.

۴. چشم‌اندازها و راهبردهای گذار: از اقتصاد منزوی به اقتصاد یکپارچه

عبور از چالش‌های فوق نیازمند تغییر پارادایم از «حمایت معیشتی» به «سرمایه‌گذاری توسعهای» در اقتصاد روستایی است. چشم‌انداز مطلوب، رسیدن به روستاهایی پویا، پایدار و متصل به زنجیره ارزش ملی و جهانی است که در آن کشاورزی تنها یکی از چندین منبع درآمد باشد. راهبردهای کلیدی برای دستیابی به این چشم‌انداز عبارتند از:

۵. نتیجه‌گیری

اقتصاد سنتی و روستایی ایران در یک دوراهی تاریخی قرار دارد. ادامه روند فعلی، به معنای تشدید مهاجرت، وابستگی بیشتر به واردات غذایی، و از دست رفتن فرصت‌های بی‌بدیل اشتغال و تولید در داخل است. در مقابل، با نگاهی واقع‌بینانه به چالش‌ها و سرمایه‌گذاری هوشمندانه بر روی راهبردهای تحول‌آفرین، می‌توان این اقتصاد را از حاشیه به متن آورد. کلید این تحول، در پذیرش یک اصل ساده نهفته است: توسعه روستایی، تنها پروژه‌ای بخشی یا رفاهی نیست، بلکه سنگ بنای ضروری برای دستیابی به امنیت ملی، استقلال اقتصادی و عدالت اجتماعی در ایران است. آینده اقتصاد ایران در گروی آن است که بتواند ظرفیت عظیم و مغفول مانده هزاران روستای خود را نه به عنوان بار اقتصادی، که به عنوان بزرگ‌ترین دارایی تولیدی و انسانی خود بازشناسد و برای شکوفایی آن برنامه‌ریزی کند. زمان برای این بازنگری راهبردی هم‌اکنون است.